Chiều ba mươi Tết, hay ngày giỗ, người ta thắp một ngọn nến trên bàn thờ. Ngọn lửa nhỏ, chập chờn trong gió. Sáp chảy từng giọt, đọng lại thành dòng. Nến cứ ngắn dần, ngắn dần, cho đến khi chỉ còn một vũng sáp nhỏ.
Ngọn lửa không đứng yên một giây nào. Nhìn kỹ sẽ thấy nó lay động liên tục. Lúc cao, lúc thấp, lúc sáng, lúc mờ. Chỉ một cơn gió nhẹ đi qua, lửa đã khác. Không có ngọn lửa nào giống ngọn lửa của một giây trước.
Thân thể mình cũng giống như ngọn nến ấy. Sinh ra, lớn lên, già đi, rồi mất. Từng ngày, từng giờ, thân đều đổi thay. Tóc bạc thêm một sợi, da nhăn thêm một nếp, mắt mờ đi một chút. Mình không thấy rõ vì đổi thay diễn ra chậm. Nhưng nó vẫn diễn ra, như sáp nến chảy từng giọt.
Một vị thiền sư xưa nói rằng, thân là pháp sanh diệt, còn pháp tánh thì chưa từng diệt. Nói bằng lời thường thì là: cái thân này có sinh có diệt, như ngọn nến cháy rồi tàn. Nhưng cái tánh, cái lẽ thật ở trong, thì không sinh không diệt như vậy.
Hiểu câu ấy bằng hình ảnh ngọn nến thì dễ hơn. Ngọn lửa đổi thay từng giây, nhưng ánh sáng thì vẫn tỏa ra, vẫn soi sáng căn phòng trong lúc nến còn cháy. Nến hết, lửa tắt, nhưng căn phòng đã từng sáng. Người ngồi trong phòng đã từng thấy đường. Ánh sáng ấy, khi đã soi vào lòng người, không mất đi cùng với cây nến.
Người đã khuất cũng vậy. Thân thì không còn. Nhưng những gì người ấy đã sống, đã dạy, đã thương, vẫn còn lại trong con cháu. Một câu nói của cha, một món ăn của mẹ, một cách sống của ông bà. Những thứ ấy không cháy hết cùng với ngọn nến. Chúng ở lại, như ánh sáng ở lại trong căn phòng sau khi nến đã tắt.
Sách xưa có câu: mọi thứ có mặt đều đổi thay. Ngọn nến dạy điều ấy không cần lời. Nhìn nến cháy là thấy vô thường ngay trước mắt. Không cần phải đi đâu xa, không cần phải đọc nhiều sách. Chỉ cần ngồi yên nhìn một ngọn lửa nhỏ, đã thấy đủ.
Có người sợ nhìn nến cháy, vì thấy đời mình ngắn ngủi. Sợ là phải. Nhưng sợ rồi thì sao? Nến vẫn cháy. Sợ không làm nến dài thêm. Chỉ có sống cho ra sống mới làm cho lúc nến còn cháy, căn phòng sáng hơn.
Mỗi tối, trước khi đi ngủ, có thể tự hỏi một câu: hôm nay mình đã cho ai chút ánh sáng nào chưa? Một lời tử tế, một việc giúp đỡ, một lần nhịn cơn giận. Nhỏ thôi, như ngọn lửa nhỏ trên bàn thờ. Nhưng đủ để một góc phòng sáng lên.
Thắp nến cho người đã khuất, không chỉ là để nhớ. Mà còn là để nhắc mình: mình cũng là một ngọn nến đang cháy. Sáp của mình cũng đang chảy từng giọt. Không ai biết nến mình còn dài bao nhiêu. Chỉ biết là, trong lúc còn cháy, hãy cháy cho sáng.
Có đứa cháu nhỏ hỏi bà: sao nến cứ chảy hoài, chảy hết rồi thì sao? Bà bảo: nến chảy hết thì thắp cây khác. Nhà mình lúc nào cũng có nến dự trữ. Đứa cháu lại hỏi: vậy thắp nến để làm gì, khi biết nó sẽ hết? Bà không trả lời ngay. Bà chỉ chỉ tay lên bàn thờ, nơi có di ảnh của ông. Bà bảo: thắp để nhớ ông, để nhà có ánh sáng, để lòng mình ấm. Nến hết thì thắp cây khác. Nhưng cái ấm trong lòng thì không hết theo cây nến. Đứa cháu nghe vậy, im lặng một lúc, rồi gật đầu. Trẻ con hiểu nhanh hơn người lớn tưởng. Vì trẻ con chưa kịp học cách bám chặt. Chỉ có người lớn là hay quên rằng, thứ gì cũng có lúc hết, và hết không có nghĩa là mất.
Nến cháy hết, bàn thờ vẫn đó. Người đi rồi, nhà vẫn đó. Cái còn lại không phải là ngọn lửa. Cái còn lại là ánh sáng đã từng tỏa ra, và hơi ấm đã từng ở trong căn phòng ấy.
Sống sao cho lúc mình còn, người khác thấy ấm. Mất rồi, người khác vẫn nhớ hơi ấm ấy. Như vậy, ngọn nến của mình đã cháy không uổng.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư