Sáng nay soi gương, chị Lan chợt giật mình. Tóc mai đã lốm đốm bạc. Mới hôm nào còn là cô gái hai mươi, tóc đen nhánh, da căng mịn. Vậy mà thời gian đi qua lúc nào không hay. Chị đưa tay sờ lên má, thấy da không còn căng như xưa. Cái thân này, mình tưởng là của mình, tưởng nó sẽ ở yên như vậy mãi. Nhưng không. Nó đổi thay từng ngày, từng giờ, mà mình không kịp nhận ra.
Rồi chị nhớ lại hồi con còn nhỏ. Mỗi sáng con khóc đòi bế, mỗi tối con ôm cổ mẹ ngủ. Giờ con đã cao hơn mẹ, đi học xa, cả tháng mới gọi về một lần. Cảm giác ấm áp ngày ấy vẫn còn trong lòng, nhưng người thì đã khác. Vui đó, buồn đó, thương đó, giận đó. Cảm giác nào rồi cũng đến rồi đi. Hôm nay thương lắm, ngày mai có khi lại giận. Hôm nay vui lắm, ngày mai có khi lại buồn. Chẳng có cảm giác nào ở lại mãi.
Trí nhớ cũng vậy. Hồi trẻ, chị nhớ vanh vách tên từng đứa bạn cùng lớp, nhớ cả số điện thoại của người quen. Giờ đứng trước mặt người quen cũ, chị ngập ngừng mãi không nhớ ra tên. Cái nhớ, cái biết của mình cũng đổi thay. Hôm nay nhớ, ngày mai quên. Hôm nay hiểu thế này, ngày mai hiểu khác đi. Thói quen cũng thế. Hồi trẻ chị quen thức khuya, quen ăn cay, quen giận dỗi rồi im lặng. Giờ tuổi đã lớn, thói quen cũng đổi. Có thói quen bỏ được, có thói quen mới hình thành. Cái tâm của mình, dòng biết của mình, cũng chảy mãi không ngừng.
Đức Phật dạy rằng con người mình là năm thứ hợp lại. Thân xác là một. Cảm giác vui buồn là hai. Cái nhớ, cái biết, cái nhận ra là ba. Những thói quen, những ý muốn, những thôi thúc trong lòng là bốn. Và dòng tâm thức biết mọi thứ là năm. Năm thứ ấy hợp lại thành cái gọi là tôi. Nhưng từng thứ một đều đổi thay. Thân đổi thay. Cảm giác đổi thay. Trí nhớ đổi thay. Thói quen đổi thay. Tâm thức đổi thay. Không có thứ nào đứng yên.
Câu kinh làm điểm tựa cho bài này nói rõ: sắc vô thường, thọ vô thường, tưởng vô thường, hành vô thường, thức vô thường. Vô thường nên khổ. Khổ nên không phải là ngã. Nghĩa là, cái gì cứ đổi thay mà mình cứ muốn giữ nguyên thì mình khổ. Mà cái gì làm mình khổ vì không giữ được thì nó không phải là mình thật. Mình cứ tưởng cái thân này là mình, cảm giác này là mình, trí nhớ này là mình. Nhưng tất cả đều đang trôi qua tay mình như nước.
Hiểu như vậy không phải để buồn. Hiểu như vậy để nhẹ. Thân đau thì biết thân đang đau, chăm sóc nó, chứ đừng nghĩ mình là cơn đau. Buồn đến thì biết buồn đang đến, để nó đi qua, chứ đừng nghĩ mình là nỗi buồn. Trí nhớ kém đi thì ghi chép lại, nhờ con cháu nhắc, chứ đừng dằn vặt mình. Thói quen xấu thì sửa từng chút một, vì thói quen cũng đổi thay được. Cái gì đổi thay được thì mình còn sửa được. Đó là chỗ hy vọng của vô thường.
Mỗi ngày, mình có thể tập nhìn năm thứ ấy một lần. Sáng dậy, thấy thân mình hôm nay thế nào. Ăn cơm, thấy vị ngon hay dở ra sao, rồi nó qua đi. Gặp chuyện bực, thấy cơn giận nổi lên rồi lắng xuống. Tối về, thấy tâm mình hôm nay lặng hay động. Nhìn như vậy, dần dần mình sẽ thấy rõ: không có cái tôi nào cứng ngắc đứng yên cả. Chỉ có năm dòng chảy hợp lại, rồi tan ra, rồi hợp lại. Thấy được vậy, lòng mình nhẹ đi nhiều. Không còn níu chặt, không còn sợ mất. Vì có gì để mất đâu, khi mọi thứ vốn đang đổi thay từng ngày.
Chị Lan soi gương lần nữa. Tóc bạc thì đã bạc. Nhưng lòng chị bỗng nhẹ. Chị không còn buồn vì mình già đi. Chị thấy mình vẫn còn đây, vẫn còn thở, vẫn còn thương con, vẫn còn nấu được bữa cơm ngon cho gia đình. Cái đổi thay không lấy mất chị. Nó chỉ nhắc chị sống trọn từng ngày. Năm thứ hợp thành mình đều đang đổi thay. Và chính vì đổi thay, hôm nay mình vẫn còn cơ hội sống khác đi, tốt hơn hôm qua.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư