Bà ngoại tôi năm nay tám mươi hai tuổi. Mắt bà đã mờ. Hồi trước bà xâu kim thoăn thoắt, giờ cầm cây kim mãi không luồn được chỉ. Bà cười bảo: mắt nó đi đâu mất rồi. Tôi nghe mà thương. Mắt mình dùng cả đời, đến một lúc nó mờ đi, mình không giữ được. Tai cũng vậy. Hồi trẻ nghe tiếng chim hót từ xa, giờ con cháu nói to bà mới nghe. Cái thấy, cái nghe của mình cũng đổi thay, như mọi thứ khác.
Luận Đại Trí Độ có một câu nói về con mắt mà tôi đọc xong nhớ mãi: nếu nói mắt sanh không từ đâu đến, diệt không đi về đâu, tức là nói mắt vô thường. Nghĩa là, con mắt này sinh ra, không biết nó từ đâu đến. Nó mất đi, không biết nó đi về đâu. Nó đến rồi nó đi, như khách trọ. Mà đã vô thường thì khổ. Khổ thì không phải là ta, không phải của ta. Câu này ngắn mà sâu. Nó nói về con mắt, nhưng cũng nói về cả sáu căn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý.
Mình cứ tưởng mắt mình là mình. Mắt thấy thì mình tin ngay. Nhưng mắt có đáng tin không? Nhìn từ xa, sợi dây thừng tưởng là con rắn. Nhìn trong gương, mình tưởng mình vẫn trẻ. Nhìn người khác, mình tưởng người ta ghét mình, hóa ra người ta chỉ đang mệt. Mắt thấy sai nhiều lắm. Tai cũng vậy. Nghe một câu nói, mình tưởng người ta chê mình, hóa ra người ta khen. Nghe tin đồn, mình tưởng là thật, hóa ra là bịa. Sáu cửa ngõ của mình đều có thể lừa mình.
Mà ngay cả khi mắt thấy đúng, tai nghe đúng, thì cái thấy, cái nghe ấy cũng đổi thay. Hôm nay mắt sáng, mai mắt mờ. Hôm nay tai thính, mai tai lãng. Hôm nay mình thích món này, mai mình chán. Hôm nay mình nghe bài hát này thấy hay, mai nghe lại thấy dở. Cái thấy, cái nghe, cái biết của mình không đứng yên một chỗ. Nó sinh rồi diệt, diệt rồi sinh, như sóng trên mặt nước.
Hiểu được mắt vô thường thì mình bớt tin tuyệt đối vào mắt mình. Người ta nói một câu làm mình giận, mình đừng vội tin cái giận ấy là đúng. Mình thấy ai đó làm một việc, mình đừng vội kết luận người ta là người thế nào. Vì mắt mình chỉ thấy một góc, tai mình chỉ nghe một phần. Cái thấy của mình hôm nay có thể khác ngày mai. Người mình ghét hôm nay, ngày mai có thể mình thương. Người mình tưởng xấu, biết đâu lại tốt.
Hiểu được sáu căn vô thường thì mình cũng bớt khổ vì sáu căn. Mắt mờ đi thì đeo kính, nhờ con cháu đọc giúp, chứ đừng oán trách đôi mắt. Tai lãng đi thì nói to lên, nghe chậm lại, chứ đừng buồn vì mình già. Thân đau thì chăm sóc, nghỉ ngơi, chứ đừng nghĩ thân này phản bội mình. Sáu căn là sáu người khách trọ. Chúng đến, chúng đi. Mình là chủ nhà, đừng đồng nhất mình với khách.
Câu trong Luận Đại Trí Độ nói tiếp: ta, của ta không có, nên tâm không đắm trước hết thảy pháp. Vì tâm không đắm trước, nên không sanh kiết sử. Kiết sử là những sợi dây trói buộc trong lòng: tham, sân, si, mạn, nghi. Tâm không đắm trước thì dây không trói được. Mắt thấy đẹp thì biết đẹp, đừng đắm. Tai nghe hay thì biết hay, đừng mê. Mũi ngửi thơm thì biết thơm, đừng nghiện. Sáu căn vẫn làm việc của nó, nhưng lòng mình không bị nó kéo đi.
Bà ngoại tôi giờ không xâu kim được nữa, nhưng bà vẫn vui. Bà bảo: mắt mờ thì tai nghe rõ hơn, tay sờ kỹ hơn. Bà ngồi nghe đài, nghe con cháu kể chuyện, tay lần chuỗi hạt. Mắt đi đâu thì đi, bà không níu. Bà sống với những gì còn lại, mà vẫn thấy đủ. Mắt sinh không từ đâu đến, diệt không đi về đâu. Biết vậy, mình không còn sợ mắt mờ, tai lãng. Vì cái thấy, cái nghe chỉ là khách. Chủ nhà vẫn còn đây, vẫn thở, vẫn thương, vẫn sống.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư