Sau nhà tôi có một cây khế. Cây khế ấy do ông nội trồng từ hồi cha tôi còn nhỏ. Hồi tôi còn bé, cây khế là cả một thế giới. Mùa khế chín, trái vàng ươm, chua chua ngọt ngọt, tôi trèo lên hái, ngồi trên cành mà ăn, nước khế chảy xuống tay, kiến cắn cũng không chịu xuống. Mẹ đứng dưới gọi về ăn cơm, tôi dạ rồi mà vẫn cố hái thêm vài trái bỏ túi quần.
Cây khế lớn lên cùng tôi. Tôi lớn lên, cây khế già đi. Thân cây to ra, vỏ nứt nẻ, cành khô nhiều hơn cành tươi. Có năm khế ra trái sai trĩu cành, hái không xuể, cho cả xóm. Có năm khế chỉ lác đác vài trái, chua gắt, chim cũng chê. Tôi không hiểu sao có năm được mùa, có năm mất mùa. Lớn lên mới biết cây cũng như người, có lúc khỏe, có lúc yếu, có lúc sai trái, có lúc lặng im.
Năm ngoái, cây khế rụng hết lá sau một trận bão. Cành gãy ngổn ngang. Cha tôi bảo chắc cây chết rồi. Cả nhà tính chặt đi trồng cây khác. Nhưng sang xuân, từ thân cây khô, nhú lên những chồi non xanh mơn mởn. Rồi lá ra, hoa ra, khế lại đậu trái. Không sai như xưa, nhưng vẫn có trái. Tôi đứng nhìn cây khế, thấy thương nó như thương một người già trong nhà. Già rồi, yếu rồi, mà vẫn cố cho trái.
Trong sách Phật có câu nói ngắn mà sâu. Chư hành vô thường. Nghĩa là mọi sự vật do duyên hợp mà thành đều đổi thay, không có gì đứng yên mãi. Cây khế là một ví dụ rõ ràng nhất. Hạt khế nảy mầm, thành cây non, thành cây lớn, ra hoa, kết trái, rồi già, rồi khô, rồi lại đâm chồi. Không có khoảnh khắc nào cây đứng yên. Ngay cả lúc mình tưởng cây đang đứng yên, thì nhựa vẫn chảy trong thân, rễ vẫn hút nước dưới đất, lá vẫn quang hợp dưới nắng. Đổi thay là bản chất của cây. Đổi thay cũng là bản chất của đời mình.
Nhiều người sợ đổi thay nên muốn mọi thứ đứng yên. Muốn cây khế mãi sai trái như năm xưa. Muốn con mình mãi bé bỏng như hồi còn bế trên tay. Muốn cha mẹ mãi khỏe mạnh như hồi còn gánh gồng nuôi mình. Muốn nhà cửa mãi như ngày mới xây. Nhưng cây khế không nghe lời mình. Con lớn lên, cha mẹ già đi, nhà xuống cấp. Đó không phải là lỗi của ai. Đó là lẽ tự nhiên. Chống lại lẽ tự nhiên thì chỉ có mệt.
Hiểu được chư hành vô thường, mình sẽ biết quý những mùa cây còn sai trái. Mùa khế chín thì hái ăn, đừng để trái rụng đầy gốc rồi tiếc. Con còn nhỏ thì chơi với con, đừng đợi con lớn rồi tiếc những ngày con còn bé. Cha mẹ còn khỏe thì về thăm, đừng đợi cha mẹ nằm một chỗ mới cuống lên. Cái gì đang có, hãy hưởng trọn lúc nó đang có. Đừng vừa có vừa lo mất. Lo mất thì mất luôn cả niềm vui đang có.
Cũng nhờ hiểu đổi thay mà mình bớt tuyệt vọng khi gặp lúc mất mùa. Năm nay cây khế ít trái, không có nghĩa năm sau cũng ít. Người làm ăn thua lỗ năm nay, không có nghĩa cả đời thua lỗ. Người đang bệnh, không có nghĩa sẽ bệnh mãi. Đổi thay có hai mặt. Mặt buồn là cái tốt cũng sẽ qua. Mặt vui là cái xấu cũng sẽ qua. Cây khế rụng hết lá sau bão, mà xuân về vẫn đâm chồi. Đời mình cũng vậy. Khó khăn đến mấy, rồi cũng có lúc chồi non nhú lên.
Cây khế sau nhà tôi giờ đã già lắm. Thân cây rỗng một phần, phải chống gậy tre cho khỏi đổ. Nhưng mỗi mùa khế chín, tôi vẫn hái được vài trái. Chua chua ngọt ngọt, y như hồi nhỏ. Tôi không buồn vì cây già. Tôi mừng vì cây còn đó. Mừng vì mỗi lần về quê, mở cửa sau, vẫn thấy tán khế xanh trên đầu. Có những thứ không còn như xưa, nhưng còn đó đã là một niềm vui.
Đời người cũng như cây khế. Sinh ra, lớn lên, ra hoa, kết trái, rồi già đi. Không ai tránh được vòng ấy. Nhưng trong mỗi giai đoạn, mình đều có thể sống cho trọn. Lúc trẻ thì học hành, làm việc hết sức. Lúc trung niên thì lo cho gia đình, giúp đỡ người khác. Lúc già thì kể chuyện cho con cháu nghe, ngồi dưới gốc khế mà ngắm lá rơi. Mỗi tuổi có một cái đẹp riêng. Cây khế già không còn sai trái, nhưng bóng mát của nó vẫn che cho cả nhà. Người già không còn khỏe như xưa, nhưng kinh nghiệm và tình thương của họ vẫn che chở cho con cháu.
Chiều nay, nếu nhà bạn có một cây ăn trái, hãy ra nhìn nó một lúc. Nhìn lá, nhìn cành, nhìn trái. Cây đang đổi thay ngay trước mắt mình. Và mình cũng vậy. Đổi thay không đáng sợ. Đáng sợ là mình sống mà không nhận ra mình đang đổi thay, để rồi một ngày giật mình vì đã để lỡ quá nhiều mùa trái chín. Hái trái lúc còn trên cành. Thương người lúc còn bên cạnh. Sống trọn hôm nay, vì ngày mai cây có thể khác, và mình cũng có thể khác.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư