Có một câu tôi nói với mẹ, đến giờ vẫn nhớ.
Hôm đó tôi mệt, mẹ hỏi han nhiều quá, tôi buột miệng nói một câu nặng. Mẹ im lặng. Tôi bỏ đi. Tối về, mẹ vẫn nấu cơm như thường. Nhưng từ đó, tôi không bao giờ quên vẻ mặt của mẹ lúc đó. Câu nói chỉ mất một giây để thốt ra. Nhưng nó ở lại trong lòng người nghe rất lâu. Lâu hơn tôi tưởng rất nhiều.
Lời nói là vậy. Nó vô thường. Nói ra rồi bay mất, như gió. Không ai nắm lại được. Không ai thu hồi được. Nhưng cái nó để lại thì không bay đi. Nó ở lại trong lòng người nghe, có khi cả đời.
Trong kinh có kể một chuyện lạ. Năm trăm đứa trẻ đọc chữ, đến chữ nói về vô thường thì phát ra tiếng. Tất cả chúng sinh phàm phu khắp mọi nơi đều kinh sợ lời nói vô thường này. Nghe thì lạ. Sao nghe hai chữ vô thường mà lại sợ. Nhưng nghĩ kỹ thì đúng. Vô thường là sự thật mà ai cũng né. Nghe người ta nói thẳng ra, lòng mình giật mình. Lời nói có sức mạnh như vậy đó. Một câu nói có thể làm người ta tỉnh. Một câu nói cũng có thể làm người ta đau.
Sách Thiền còn dạy một điều ngắn gọn. Lời nói nơi cửa miệng, nói lời thiện là chánh, nói lời ác là tà. Nghĩa là ngay ở cửa miệng mình, mỗi lời nói ra đã chia làm hai đường. Nói lời lành thì đi đường chánh. Nói lời ác thì đi đường tà. Không cần đợi làm việc lớn. Chỉ một câu nói thôi, đã đủ để biết lòng mình đang đi về đâu.
Tôi nhớ có lần chứng kiến một chuyện trong xóm. Hai vợ chồng cãi nhau. Người chồng trong lúc nóng giận nói một câu rất nặng. Người vợ im lặng, bỏ vào phòng. Hôm sau họ làm lành. Nhưng người vợ kể lại, câu nói đó vẫn còn vang trong đầu chị, dù đã qua mấy năm. Làm lành thì dễ. Quên một câu nói nặng thì khó. Lời nói như mũi tên. Bắn ra rồi thì không lấy lại được. Vết thương có thể lành, nhưng vết sẹo thì còn.
Ngược lại, cũng có những câu nói lành ở lại rất lâu theo cách đẹp. Một câu khen đúng lúc có thể cứu một đứa trẻ đang tự ti. Một câu động viên có thể giúp một người đang muốn bỏ cuộc đứng dậy đi tiếp. Một câu xin lỗi chân thành có thể hàn gắn một tình bạn tưởng đã vỡ. Lời lành cũng vô thường. Nó cũng bay đi sau một giây. Nhưng hạt giống nó gieo thì ở lại, nảy mầm, lớn lên theo năm tháng.
Cho nên người xưa dạy, trước khi nói, hãy nghĩ ba lần. Không phải nghĩ để nói cho hay, cho khéo. Mà nghĩ xem lời này có thật không, có lành không, có cần nói lúc này không. Thật mà không lành thì đừng nói vội. Lành mà không đúng lúc thì đợi lúc khác. Có những lời đúng nhưng nói sai lúc, cũng thành lời ác.
Cũng có những lời mình nói ra rồi mới hối hận. Nói với cha mẹ một câu hỗn. Nói với vợ chồng một câu cay. Nói với con một câu làm con sợ. Nói với bạn một câu làm bạn buồn. Hối hận thì tốt. Nhưng hối hận không thu hồi được lời đã nói. Việc duy nhất làm được là xin lỗi, và lần sau nói cẩn thận hơn. Xin lỗi không xóa được câu nói cũ. Nhưng xin lỗi là một lời nói mới, lành hơn, có thể chữa được phần nào vết thương cũ.
Lời nói vô thường, nhưng người nghe thì hữu tình. Người ta nhớ lời mình nói lâu hơn mình tưởng. Cho nên đừng nói trong lúc giận. Lúc giận, lời nào cũng nặng hơn bình thường. Giận thì im lặng một chút. Uống một ly nước. Đi ra ngoài một vòng. Đợi lòng dịu xuống rồi hãy nói. Câu nói lúc lòng đã dịu, bao giờ cũng lành hơn câu nói lúc lòng đang sôi.
Và đừng tiếc lời lành. Người ta hay tiếc lời khen với người nhà. Tiếc lời cảm ơn với người thân. Tiếc lời yêu thương vì ngại ngùng. Nhưng lời lành nói ra không mất đi đâu. Nó ở lại trong lòng người nghe, ấm rất lâu. Một lời khen với mẹ, một lời cảm ơn với vợ, một lời động viên với con, những lời đó rẻ lắm. Rẻ hơn một món quà. Mà quý hơn nhiều món quà.
Lời nói ra không lấy lại được. Đó là vô thường của lời nói. Nhưng chính vì không lấy lại được, mình mới phải cẩn thận với từng lời. Nói ít lại một chút. Nói lành đi một chút. Để những lời mình đã nói ra, sau này nhớ lại, mình không phải cúi đầu hối hận. Mà có thể mỉm cười. Vì mình đã nói những lời xứng đáng.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư