Hôm qua tôi nấu lại món canh chua cá mà mẹ hay nấu. Tôi mua đúng loại cá, đúng loại rau, nêm nếm đúng như mẹ dạy. Vậy mà ăn vào, vẫn thấy thiếu một vị gì đó. Không phải mặn nhạt. Không phải chua cay. Thiếu cái vị của bếp nhà ngày xưa. Thiếu bàn tay mẹ. Món ăn vẫn là món ăn đó. Nhưng vị cũ không còn nữa.
Quán phở đầu ngõ ngày xưa đông nghịt. Sáng nào cũng xếp hàng. Giờ quán đã đóng cửa. Chủ quán già yếu, con cái không ai nối nghiệp. Tôi đi ăn phở chỗ khác. Phở cũng ngon, nhưng không phải vị đó. Mùi bánh chưng ngày Tết, mùi cốm mùa thu, mùi ổi chín trong vườn. Những mùi vị đó gắn với một thời, một chỗ, một người. Thời qua, chỗ đổi, người đi, vị cũng đổi theo.
Vị giác của mình cũng đổi theo tuổi. Hồi nhỏ ăn gì cũng ngon. Lớn lên kén ăn dần. Già đi, ăn nhạt dần, ăn ít dần. Cùng một món ăn, mười năm trước thấy ngon, mười năm sau thấy bình thường. Không phải món ăn đổi. Mà là lưỡi mình đổi. Thân đổi thì vị cũng đổi. Đó là lẽ thường.
Trong kinh Tương Ưng Bộ, phẩm Không tham luyến vào ngũ uẩn, Đức Phật dạy: Do duyên hành khởi lên lạc hỷ gì, đây là vị ngọt của hành. Các hành vô thường, khổ, vô ngã, đây là nguy hiểm của hành. Sự nhiếp phục dục tham, sự đoạn tận dục tham đối với các hành, đây là xuất ly của các hành. Vị ngọt có thật. Nhưng vị ngọt không bền. Đó là nguy hiểm của nó.
Nói lại bằng lời thường thì thế này. Món ngon có vị ngọt của nó. Ngon thì cứ ngon. Nhưng ngon không ở mãi. Bám vào vị ngon thì khổ khi vị ngon mất. Đi khắp nơi tìm lại vị cũ, tìm không được thì buồn. Buồn vì một mùi vị, có đáng không? Vị ngọt là để thưởng thức lúc còn, không phải để giữ mãi.
Không chỉ vị ngon mới như vậy. Mọi thú vui trong đời đều giống nhau. Bản nhạc hay nghe mãi cũng nhàm. Bộ phim hay xem lại lần thứ ba cũng nhạt. Chuyến đi đẹp đến mấy cũng kết thúc. Niềm vui nào cũng có vị ngọt của nó. Và niềm vui nào cũng vô thường như vị ngọt trong kinh dạy. Hiểu vậy thì vui mà không bám.
Thưởng thức đúng cách là ăn chậm, nếm kỹ, biết ơn lúc còn. Bát canh nóng trước mặt thì ăn cho trọn bát canh đó. Đừng vừa ăn vừa tiếc bát canh ngày xưa. Đừng vừa ăn vừa lo mai không còn nữa. Ăn là ăn. Ngon là ngon. Lúc còn ngon thì ăn cho ngon. Đó là cách trân trọng hương vị. Không phải giữ, mà là thưởng thức.
Đừng đi tìm lại vị cũ bằng mọi giá. Quán cũ đóng cửa thì tìm quán mới. Mẹ không còn nấu được nữa thì mình nấu cho con mình ăn. Vị mới có thể không giống vị cũ. Nhưng vị mới cũng có cái ngon của vị mới. Người cứ đi tìm vị cũ mãi sẽ bỏ lỡ vị mới đang ở ngay trước mặt. Đó là điều đáng tiếc nhất.
Mẹ tôi giờ đã già, không còn nấu được như xưa. Tôi nấu cho mẹ ăn. Mẹ ăn, gật gù, bảo ngon. Tôi biết mẹ khen để tôi vui. Nhưng cũng có thể mẹ thấy ngon thật. Vì món ăn ngon không chỉ ở vị. Món ăn ngon còn ở người nấu và người ăn. Còn ngồi ăn với nhau, đó đã là ngon rồi. Vị có đổi, bữa cơm sum họp vẫn còn.
Tết năm nay nhà tôi không gói bánh chưng nữa. Mẹ già rồi, gói không nổi. Tôi đặt mua bánh chưng làm sẵn. Bánh vẫn dẻo, vẫn thơm mùi lá dong, nhưng ăn vào cứ thấy thiếu thiếu. Thiếu cái đêm cả nhà ngồi canh nồi bánh. Thiếu tiếng củi nổ lách tách. Thiếu mùi khói bếp. Bánh chưng mua sẵn chỉ có vị. Bánh chưng nhà gói có cả kỷ niệm. Mùi vị gắn với kỷ niệm. Kỷ niệm đổi thì mùi vị cũng đổi. Nhưng Tết vẫn là Tết. Cả nhà vẫn quây quần. Mâm cơm vẫn đầy. Người vẫn ngồi bên nhau. Vị bánh có khác đi một chút, nhưng cái sum họp vẫn còn nguyên. Đó mới là vị chính của ngày Tết. Không phải vị của bánh. Mà là vị của sum họp.
Món mẹ nấu ngày xưa, nấu lại không còn vị cũ. Đó là vô thường của hương vị. Vị cũ mất không phải là mất hết. Vị mới đang chờ. Hương vị đổi thay, nhưng bữa cơm gia đình vẫn còn. Còn người thương ngồi cùng mâm, còn cơm nóng, còn canh ngon, thì đời vẫn đáng sống lắm.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư