Sáng đầu tháng, chị Hằng mở điện thoại xem tin nhắn lương về. Con số hiện lên, chị thở phào. Tiền nhà, tiền học cho con, tiền chợ, tiền thuốc cho mẹ, đâu vào đấy. Chị nghĩ, tháng này ổn rồi. Nhưng đến giữa tháng, chiếc xe máy hỏng. Rồi con ốm, phải nghỉ làm mấy hôm đưa con đi khám. Tiền cứ thế vơi dần, như nước trong cái lu bị nứt mà mình không nhìn thấy vết nứt ở đâu.
Nhiều người trong chúng ta sống như vậy. Không phải vì mình tiêu hoang. Mà vì tiền vốn dĩ là thứ đến rồi đi. Có tháng dư dả, có tháng thiếu trước hụt sau. Có năm làm ăn thuận, có năm thua lỗ. Người làm công ăn lương cũng thế, người buôn bán cũng thế. Tiền không ở yên một chỗ với ai bao giờ.
Có một người bạn của tôi, mấy năm trước làm ăn rất khá. Anh mở thêm cửa hàng, mua xe mới, mời bạn bè ăn uống rôm rả. Anh bảo, đời phải hưởng, tiền làm ra là để tiêu. Rồi một đợt dịch bệnh kéo đến, cửa hàng phải đóng cửa mấy tháng. Tiền thuê mặt bằng vẫn phải trả, tiền hàng tồn đọng. Chỉ trong một năm, anh bán xe, đóng cửa hàng, quay về làm thuê. Anh ngồi với tôi, cười buồn, bảo: hồi đó mình tưởng tiền sẽ ở mãi với mình.
Không ai trách anh. Ai trong chúng ta cũng từng nghĩ như vậy, ít nhiều. Lúc có tiền, mình dễ tin rằng tiền sẽ còn mãi. Lúc hết tiền, mình lại hoảng hốt như thể trời sập. Cả hai thái độ ấy đều bắt đầu từ một chỗ: mình tưởng tiền là thứ chắc chắn.
Trong sách Quán Tâm Pháp của Bồ Đề Đạt Ma có một câu hỏi rất thẳng: Dẫu có của quí như non, quyến thuộc như cát sông Hằng, mở mắt thấy đó, khi nhắm mắt rồi ra sao? Phải biết các pháp hữu vi đều như giấc mơ, như huyễn hoá. Của quí như non, tức là của cải chất cao như núi. Quyến thuộc đông như cát sông Hằng. Mở mắt còn thấy đó, nhắm mắt rồi thì sao? Câu hỏi ấy không phải để dọa mình. Nó để mình nhìn thẳng: tiền bạc, của cải, tất cả đều là pháp hữu vi, tức là những thứ do duyên hợp mà thành, đủ duyên thì còn, hết duyên thì tan, như giấc mơ, như huyễn hoá.
Trong lịch sử Đức Phật cũng có một câu chuyện đáng nhớ. Chàng Yasa là con một nhà triệu phú, sống trong xa hoa phú quí. Một đêm, chàng tỉnh dậy giữa những người đang say ngủ, thấy cảnh xa hoa ấy bỗng trở nên vô vị, tạm bợ. Chàng bỏ nhà ra đi, tìm đến Đức Phật. Về sau, cha mẹ và vợ của chàng cũng quy y. Câu chuyện ấy không bảo mình phải bỏ nhà đi tu. Nó chỉ cho thấy một người đã nhìn ra: những thứ tưởng là chắc chắn, hưởng hoài không hết, hóa ra cũng có ngày mình thấy nó trống rỗng.
Tiền cũng như vậy. Nó là phương tiện, không phải là chỗ nương tựa cuối cùng. Khi mình coi tiền là phương tiện, mình dùng nó cho những việc cần: nuôi gia đình, giúp người khó, lo cho sức khỏe. Tiền hết thì mình làm lại, lòng không quá hoảng. Khi mình coi tiền là chỗ nương tựa, là thước đo giá trị của mình, thì tiền vơi một chút, mình đã thấy mình mất giá. Tiền đến thì mình vênh váo, tiền đi thì mình suy sụp. Cả đời cứ bị đồng tiền dắt đi.
Hiểu vô thường của tiền không có nghĩa là không cần tiền. Trái lại, vì biết tiền vô thường nên mình càng phải dùng nó cho khéo, trong lúc còn có. Người xưa có câu, tiền là vật ngoài thân. Nói vậy không phải để coi thường tiền. Mà để nhắc mình: đừng để vật ngoài thân quyết định lòng mình có an hay không.
Thực tập với tiền, bắt đầu từ những việc rất nhỏ. Mỗi tháng, khi lương về, dành ra một phần nhỏ để dành, dù ít. Không phải vì mình sợ mai này nghèo, mà vì mình biết tháng sau chưa chắc giống tháng này. Khi giúp ai đó, giúp trong khả năng của mình, không khoe, không kể công, không chờ người ta trả ơn. Khi mất tiền, hay làm ăn thua lỗ, thay vì ngồi than, mình hỏi: mình còn lại gì? Còn sức khỏe, còn gia đình, còn nghề trong tay, còn có thể làm lại. Những thứ đó mới là vốn thật.
Một người biết tiền vô thường sẽ không khoe khoang khi có tiền, và không tự khinh khi hết tiền. Họ làm việc chăm chỉ, nhưng không bán rẻ lương tâm để kiếm tiền nhanh. Họ tiết kiệm, nhưng không keo kiệt đến mức không dám sống. Họ cho đi, nhưng không cho quá sức rồi oán trách đời.
Cuối cùng, tiền trong túi cũng có ngày vơi. Đó không phải là tin xấu. Đó là lời nhắc: trong lúc còn có, hãy dùng tiền cho những điều thật sự nuôi dưỡng mình và người thân. Một bữa cơm sum họp, một khóa học cho con, một lần giúp người đang túng thiếu, một buổi đưa mẹ đi khám bệnh. Những việc ấy, tiền đi rồi mà phước còn lại. Còn tiền giữ khư khư trong túi, đến ngày mình nhắm mắt, cũng chỉ là con số mà người khác đếm giùm mình mà thôi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư