Ông Năm hồi xưa làm giám đốc một công ty lớn. Đi đâu cũng có người chào, người đón. Tết đến, nhà ông đông nghịt khách. Có người mang quà, có người xin việc cho con, có người chỉ đến để được ông nhớ mặt. Ông quen với việc ấy. Ông tưởng đó là cuộc sống bình thường, là thứ sẽ còn mãi. Rồi ông về hưu. Năm đầu, điện thoại còn reo. Năm thứ hai, thưa dần. Năm thứ ba, nhà ông vắng hoe. Ông ngồi một mình ngoài hiên, nhìn ra đường, bảo với vợ: hóa ra người ta chào cái ghế, chứ không phải chào mình.
Câu nói ấy nghe buồn. Nhưng nó thật. Danh vọng là thứ đến với cái ghế, với cái chức, với cái vị trí mình đang ngồi. Khi mình còn ngồi đó, người ta đến. Khi mình đứng dậy, người ta đi. Không phải vì người ta xấu. Mà vì danh vọng vốn dĩ là vậy. Nó là thứ mượn tạm, không phải của mình.
Trong lịch sử Đức Phật có kể về Đề Bà Đạt Đa. Ông là người xuất gia cùng một lượt với Tôn giả A Nan, giỏi thần thông, được vua A Xà Thế ủng hộ tối đa. Thời gian đầu, ông có nếp sống gương mẫu, cao thượng đến độ ngài Xá Lợi Phất đã ca ngợi tài đức của ông. Nhưng về sau, danh lợi trần thế đã làm ông thối chuyển, trở nên người sống đồi trụy, tà hạnh, tà kiến. Ông còn yêu cầu Đức Phật giao quyền lãnh đạo Tăng đoàn cho mình, nhưng Đức Phật từ chối. Cuối đời, không còn một ai ủng hộ, ông lâm bệnh trầm kha, chỉ thốt ra câu quy y Phật rồi trút hơi thở sau cùng. Một người từng được ca ngợi, từng có danh vọng lớn, cuối cùng ra đi trong cô độc. Câu chuyện ấy là một lời cảnh tỉnh: danh vọng không nuôi được mình đến cuối đời. Nó chỉ nuôi được cái ngã của mình lớn lên, rồi bỏ mình lại.
Nhìn quanh mình, ai cũng từng nếm mùi danh vọng, dù lớn hay nhỏ. Người làm quan thì có chức tước. Người làm nghề thì có tiếng tăm. Người trẻ thì có lượt thích, lượt theo dõi trên mạng. Người già thì có tiếng là người có uy tín trong họ, trong làng. Danh vọng có nhiều hình dạng, nhưng bản chất giống nhau: nó làm mình thấy mình quan trọng. Và khi mình tin mình quan trọng, mình bắt đầu sợ mất nó.
Sợ mất danh vọng là một nỗi sợ rất mệt. Người có chức sợ bị cách chức. Người nổi tiếng sợ bị quên lãng. Người có nhiều người theo dõi sợ bị quay lưng. Để giữ danh vọng, người ta làm nhiều việc mà lòng mình không muốn. Nói những lời mình không tin. Chơi với những người mình không thích. Sống không phải là mình. Đến một lúc, mình không còn biết mình là ai nữa, ngoài cái danh xưng người ta gọi mình.
Đức Phật, trước lúc nhập Niết bàn, đã dặn các đệ tử: các pháp hữu vi đều vô thường, hãy tận lực, liên tục chuyên cần. Danh vọng cũng là một pháp hữu vi. Nó do duyên hợp mà thành: có người khen, có người theo, có thời thế đưa đẩy. Đủ duyên thì còn, hết duyên thì tan. Hiểu được điều ấy, mình không còn phải bám chặt lấy nó nữa. Mình làm việc của mình cho tốt, còn người ta khen hay chê, nhớ hay quên, là việc của họ.
Vậy thì sống với danh vọng thế nào cho đúng? Trước hết, đừng lấy danh vọng làm thước đo giá trị của mình. Mình làm một việc tốt, giá trị của nó nằm ở việc ấy, không nằm ở việc có bao nhiêu người biết đến. Mình giúp một người khó khăn, giá trị nằm ở sự giúp đỡ ấy, không nằm ở việc có ai khen mình hay không. Khi mình làm việc vì việc ấy đáng làm, lòng mình nhẹ. Khi mình làm việc vì muốn người ta khen, lòng mình lúc nào cũng nặng, vì khen chê là thứ mình không điều khiển được.
Thứ hai, hãy chuẩn bị cho ngày danh vọng ra đi. Ngày ấy sẽ đến, sớm hay muộn. Người làm quan sẽ về hưu. Người nổi tiếng sẽ có người mới thay thế. Người trẻ sẽ già đi. Nếu mình chuẩn bị trước, bằng cách nuôi dưỡng những giá trị không phụ thuộc vào danh vọng, như sức khỏe, gia đình, bạn bè thật sự, một cái nghề trong tay, một lòng tốt, thì ngày danh vọng ra đi, mình vẫn còn nhiều thứ để sống. Ông Năm ngồi ngoài hiên, buồn, một phần vì ông tưởng danh vọng là tất cả. Nếu hồi còn đương chức, ông dành thời gian cho vợ con, cho bạn bè thật, cho những thú vui giản dị, thì ngày về hưu, ông đã không thấy trống rỗng đến vậy.
Thứ ba, khi còn danh vọng, hãy dùng nó cho việc tốt. Người có chức có thể dùng chức của mình để giúp người khó. Người có tiếng nói có thể dùng tiếng nói của mình để nói điều đúng. Danh vọng không xấu. Xấu là khi mình dùng nó để vơ vét cho riêng mình, để chèn ép người khác, để nuôi cái ngã của mình. Dùng đúng, danh vọng trở thành phương tiện làm việc thiện. Dùng sai, nó trở thành cái bẫy.
Chức tước rồi cũng trả lại đời. Câu ấy không phải để mình chán đời, bỏ hết mọi phấn đấu. Mà để mình phấn đấu cho đúng chỗ. Phấn đấu để làm việc tốt, để sống có ích, để giúp người. Còn danh vọng, nó đến thì mình nhận, nó đi thì mình tiễn. Người hiểu vô thường của danh vọng là người làm việc hết lòng mà không bị danh vọng dắt mũi. Đến ngày về hưu, ngày bị quên lãng, họ vẫn ngồi ngoài hiên, uống chén trà, nhìn ra đường, và thấy lòng mình bình an. Vì họ biết, cái ghế đã trả lại rồi, nhưng con người mình thì vẫn còn đây.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư