Buổi sáng mùa xuân, bà ngoại tôi hay ra vườn, ngắt một nắm lá non nấu canh. Bà bảo, mùa xuân là mùa cây đâm chồi, người cũng phải ăn đồ tươi, sống cho tươi. Đến mùa hè, bà phơi nắng, phơi đồ, phơi cả chăn màn, bảo mùa hè phải phơi cho hết ẩm mốc trong người. Mùa thu, bà gom lá rụng, ủ làm phân, bảo lá rụng không phải là hết, mà là về với đất để nuôi cây. Mùa đông, bà ngồi bên bếp lửa, kể chuyện ngày xưa cho cháu nghe. Bốn mùa, bà sống khác nhau, mà mùa nào bà cũng an.
Đời người cũng có bốn mùa như vậy. Tuổi trẻ là mùa xuân. Mọi thứ đâm chồi, nảy lộc. Sức khỏe dồi dào, ước mơ nhiều, tương lai mở ra trước mắt. Người trẻ hay nghĩ mình có nhiều thời gian, làm gì cũng kịp, sai rồi làm lại cũng được. Cũng giống như cây mùa xuân, cứ vươn lên, không sợ gì cả. Nhưng mùa xuân không kéo dài mãi. Nó qua nhanh hơn mình tưởng.
Tuổi trung niên là mùa hè. Nắng gắt, việc nhiều. Người ta vừa nuôi con, vừa lo cho cha mẹ già, vừa gánh công việc. Mùa hè là mùa làm lụng vất vả nhất, cũng là mùa cây ra hoa kết trái. Người trung niên cũng vậy. Đây là lúc mình làm ra nhiều nhất, lo toan nhiều nhất, và cũng mệt nhất. Nhiều người đến mùa hè của đời mình thì quên mất mùa xuân đã qua, và không chuẩn bị cho mùa thu đang tới.
Tuổi già là mùa thu, rồi mùa đông. Lá rụng dần. Sức khỏe yếu dần. Bạn bè lần lượt ra đi. Con cái trưởng thành, rời nhà. Người già hay ngồi nhìn ra cửa sổ, nhớ lại mùa xuân của mình. Có người nhớ với lòng biết ơn, vì mình đã sống trọn mùa xuân, mùa hè. Có người nhớ với tiếc nuối, vì mình đã phí mùa xuân vào những chuyện không đâu, và mùa hè vào những lo toan không đáng.
Trong sách Khổng Minh Thần Toán có một câu chú giải rất hay: Cơ sanh hoá càn khôn không ngoài luật định thành, trụ, hoại, không, tức nhiên: lập lên, tồn tại, biến chuyển hư hao rồi tiêu mất. Thành là lập lên, như mùa xuân cây đâm chồi. Trụ là tồn tại, như mùa hè cây đứng vững. Hoại là biến chuyển hư hao, như mùa thu lá rụng. Không là tiêu mất, như mùa đông cây trơ cành. Mọi sự trong trời đất đều đi qua bốn chặng ấy. Đời người cũng vậy. Không ai ở mãi mùa xuân. Không ai tránh được mùa đông.
Trong sách 10 Đại Mưu Lược Gia Trung Quốc cũng có một đoạn nói về bốn mùa của ruộng đồng: mùa Xuân thì cày ruộng, mùa Hè thì cuốc đất, mùa Thu thì thu hoạch, mùa Đông thì cất giữ. Trải qua bốn mùa là đã hoàn thành sứ mệnh, nên tất cả bốn mùa đều tự nhiên rời đi. Đời người cũng vậy. Câu ấy nói một điều rất đẹp: mỗi mùa có một việc của mùa ấy. Mùa xuân thì gieo, mùa hè thì chăm, mùa thu thì gặt, mùa đông thì nghỉ. Không mùa nào là vô ích. Không mùa nào là thừa. Người hiểu được điều ấy sẽ không ghét mùa thu của mình, không sợ mùa đông của mình. Vì mỗi mùa đều có việc của nó, và làm xong việc của mùa ấy là đã hoàn thành sứ mệnh.
Vậy thì sống đúng với mùa của mình là sống thế nào? Khi còn mùa xuân, hãy gieo những hạt giống tốt. Học một cái nghề cho vững. Rèn một thói quen tốt. Kết bạn với người tốt. Thương cha mẹ khi cha mẹ còn khỏe. Mùa xuân là mùa gieo, gieo gì thì mùa thu gặt nấy. Người trẻ gieo sự lười biếng, đến mùa thu sẽ gặt sự hối tiếc. Người trẻ gieo sự chăm chỉ và lòng tốt, đến mùa thu sẽ gặt sự an ổn.
Khi đang mùa hè, hãy làm việc hết lòng, nhưng đừng quên giữ sức. Mùa hè nắng gắt, cây nào cũng cần nước. Người trung niên cũng vậy. Làm việc nhiều, nhưng phải ăn ngủ cho đủ, phải dành thời gian cho vợ con, cho cha mẹ. Nhiều người làm việc đến kiệt sức ở mùa hè, để rồi mùa thu chưa tới mà thân đã rệu rã. Làm việc là để sống, không phải sống để làm việc. Mùa hè có việc của mùa hè, nhưng cũng phải chừa lại một chút bóng mát cho mình.
Khi đến mùa thu, hãy học cách gặt hái và buông xuống. Gặt hái là nhìn lại những gì mình đã làm được, và biết ơn. Mình đã nuôi con khôn lớn. Mình đã có một mái nhà. Mình đã giúp được vài người. Những thứ ấy là vụ mùa của mình. Buông xuống là thôi không tiếc mùa xuân nữa. Tóc bạc thì bạc, da nhăn thì nhăn, chân chậm thì chậm. Đó là lá rụng, là lẽ tự nhiên. Người già cứ tiếc mãi tuổi trẻ của mình thì giống như cây cứ tiếc mãi lá xanh của mình, mà quên rằng lá rụng là để nuôi đất, để mùa xuân sau lại có chồi non.
Khi đến mùa đông, hãy ngồi bên bếp lửa như bà ngoại tôi, kể chuyện cho cháu nghe. Mùa đông là mùa của sự lặng lẽ, của nhìn lại, của truyền lại. Người già có nhiều chuyện để kể, nhiều kinh nghiệm để truyền. Một câu chuyện kể đúng lúc có thể cứu một đứa trẻ khỏi sai lầm. Một lời khuyên đúng lúc có thể giúp con cháu bớt khổ. Mùa đông không phải là mùa vô dụng. Nó là mùa của ngọn lửa ấm, của trí tuệ đã chín.
Bà ngoại tôi đã đi xa rồi. Nhưng tôi vẫn nhớ bà ngồi bên bếp lửa mùa đông, kể chuyện ngày xưa. Bà sống qua bốn mùa của đời mình, mùa nào cũng an. Tôi nghĩ, bí quyết của bà đơn giản lắm: bà không đòi mùa đông phải là mùa xuân. Bà sống đúng với mùa của mình, làm đúng việc của mùa ấy, rồi để mùa tự nhiên rời đi. Đời người cũng có bốn mùa. Ai hiểu được điều ấy, người ấy sẽ không sợ già, không tiếc trẻ, không oán mùa nào cả. Chỉ sống cho trọn mùa mình đang ở, thế là đủ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư