Hai mươi tuổi, buổi sáng soi gương thấy mặt mình vẫn vậy. Tóc vẫn đen, da vẫn căng, mắt vẫn sáng. Đi làm về khuya, ngủ một giấc là khỏe lại. Lúc đó mình tin chắc một điều: thời gian còn nhiều lắm. Muốn học gì thì học, muốn đi đâu thì đi, muốn yêu ai thì yêu. Cả đời còn ở phía trước, việc gì phải vội.
Rồi một hôm, gặp lại đứa bạn học cùng lớp ngày xưa. Nó dắt theo đứa con đã vào lớp một. Mình ngẩn ra. Mới hôm nào hai đứa còn ngồi chung bàn, chép bài của nhau, hẹn nhau sau này cùng mở quán cà phê. Vậy mà giờ nó đã là cha của một đứa trẻ. Còn mình, vẫn ngồi ở quán cà phê cũ, vẫn gọi ly đen đá như mọi ngày, chỉ có điều tóc mai đã có vài sợi bạc.
Tuổi trẻ không báo trước khi nó đi. Nó không gõ cửa, không chào tạm biệt. Nó đi lặng lẽ, như nước chảy qua kẽ tay. Lúc nắm chặt thì thấy mình còn trẻ lắm. Mở tay ra, nước đã chảy đi đâu mất rồi.
Trong kinh Pháp Cú có câu: Thấy các hành vô thường, thế là chán đau thương, đây chính đường thanh tịnh. Các hành là mọi thứ được tạo thành, kể cả thân này, kể cả tuổi trẻ này. Thấy rõ nó đổi thay từng ngày, mình mới bớt khổ vì cứ ngỡ nó sẽ ở mãi.
Nhiều người trẻ sợ chữ vô thường. Nghe như một lời dọa: rồi mày cũng già, cũng yếu, cũng mất hết. Nhưng thật ra, vô thường không phải để dọa ai. Nó chỉ nói sự thật: cái gì cũng đổi thay. Và vì đổi thay, nên hôm nay mình vẫn còn làm được nhiều việc. Tay còn khỏe, chân còn nhanh, đầu còn nhớ tốt. Đó là vốn liếng lớn nhất của tuổi trẻ, mà nhiều khi mình xài như thể nó không bao giờ hết.
Có người hai mươi lăm tuổi đã than mình già. Sáng dậy mệt, chiều về mệt, cuối tuần chỉ muốn nằm. Không phải tuổi già đến sớm. Mà là mình sống như thể thời gian vô hạn, nên cứ thức khuya, ăn uống qua loa, làm việc không nghỉ. Đến khi thân lên tiếng, mới giật mình. Tuổi trẻ không phải là cái để mình vắt kiệt. Nó là cái để mình dùng cho khéo.
Người xưa nói, học thì nên học lúc còn trẻ, vì trí nhớ lúc đó như tờ giấy trắng, viết gì cũng thấm. Nhưng học không chỉ là học chữ, học nghề. Học cách sống cũng vậy. Tuổi trẻ là lúc mình còn dễ sửa mình nhất. Tính nóng nảy, thói quen xấu, cách nhìn đời lệch lạc — sửa lúc hai mươi dễ hơn lúc bốn mươi rất nhiều. Đợi đến khi cứng rồi mới uốn, thì gãy.
Cũng đừng vì thấy tuổi trẻ ngắn mà sống vội. Có người nghe vô thường rồi vội vàng yêu, vội vàng cưới, vội vàng kiếm tiền, sợ bỏ lỡ. Vội không làm mình trẻ lâu hơn. Vội chỉ làm mình mệt sớm hơn. Sống trọn hôm nay không có nghĩa là nhồi nhét cho hết mọi thứ vào hôm nay. Nó có nghĩa là làm việc đang làm cho ra làm, ăn bữa cơm cho ra ăn, nói chuyện với người trước mặt cho ra nói chuyện.
Tuổi trẻ trôi nhanh, nhưng không phải vì thế mà nó ít giá trị. Cái đẹp của buổi sáng là vì nó ngắn. Nếu mặt trời cứ đứng mãi ở đỉnh đầu, buổi sáng đâu còn gì đáng nhớ. Tuổi trẻ cũng vậy. Nó quý chính vì nó qua đi. Mỗi ngày trôi qua, mình ít đi một ngày trẻ, nhưng lại thêm một ngày hiểu đời. Đổi thay không lấy mất của mình, nó chỉ đổi hình thức của vốn liếng thôi.
Vậy nên, nếu hôm nay mình còn trẻ, hãy làm ba việc. Một là chăm thân cho tốt: ngủ đủ, ăn cho đàng hoàng, vận động một chút. Thân là cái xe chở mình đi cả đời, đừng để nó hỏng giữa đường. Hai là học một thứ cho tới nơi tới chốn, để sau này dù đổi nghề, đổi thời, mình vẫn có cái nghề trong tay. Ba là đối xử tốt với người thân, vì cha mẹ mình cũng đang già đi theo từng ngày mình lớn lên.
Có một buổi chiều, mình ngồi nhìn đám trẻ con đá bóng ngoài sân. Chúng chạy, ngã, đứng dậy, chạy tiếp, không sợ bẩn áo, không lo ngày mai. Mình chợt nhớ mình cũng từng như vậy. Rồi mình mỉm cười. Tuổi trẻ của mình đã qua một phần, nhưng cái tinh thần ấy — dám chạy, dám ngã, dám đứng dậy — thì không nhất thiết phải qua theo.
Vô thường nói rằng mọi thứ đổi thay. Nhưng đổi thay không có nghĩa là mất. Tuổi trẻ qua đi, để lại kinh nghiệm. Sức khỏe hao đi, để lại sự hiểu biết về thân mình. Cái mất đi là hình thức. Cái còn lại, nếu mình sống cho đàng hoàng, là trí tuệ và lòng từ. Đó mới là thứ theo mình đến cuối đời.
Hôm nay, nếu bạn còn trẻ, đừng phí ngày hôm nay vào việc than thở rằng mình sắp già. Hãy dùng nó để làm một việc có ích, học một điều mới, nói một câu tử tế với người nhà. Tuổi trẻ như nước qua tay, giữ không được. Nhưng mình có thể dùng dòng nước đó để tưới cho một cái cây. Cây lớn lên, nước đã đi rồi, nhưng bóng mát còn ở lại.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư