Trở lại Kỳ Viên, sau vài ba thời pháp sách tấn, khuyến hóa chƣ tỳ-khƣu; đức Phật ân cần nhắc nhở các vị trƣởng lão là nên phân bố chƣ tăng rộng đƣờng đi du hóa các nơi do thời tiết đã tạnh ráo. Đức Phật cũng bảo, là Kỳ Viên nên giữ lại chừng một ngàn vị, nhất là số tỳ-khƣu sơ tu còn quá nhiều tập khí; họ còn cần phải ở gần các vị trƣởng lão, giáo thọ nhiều năm để bồi dƣỡng pháp học, pháp hành. Thế là sau đó, từng chúng, từng đoàn đảnh lễ đức Phật rồi y, bát lên đƣờng. Quả thật, sau mùa an cƣ, họ là những cánh chim trời tự do, ra đi vì lợi ích cho nhiều ngƣời. Riêng đức Phật và một số trƣởng lão phải ở lại, ra giêng, nắng ấm mới du hành – vì đây, đúng là thời có duyên với đức vua Pāsenadi, hoàng hậu, triều đình cùng các thành phần giai cấp khác trong quốc độ. Mấy hổm rày, đức Phật dƣờng nhƣ thƣờng xuyên đón tiếp bà Mallikā, là chánh hậu của đức vua Pāsenadi (Ba-tƣ- nặc). Bà Mallikā là một phụ nữ đẹp đẽ, đoan chính, thông minh, hiền thục và chƣa theo một tôn giáo nào. Từ khi hoàng tử Jeta (Kỳ-đà), dâng cúng rừng cây, cùng với đại triệu phú Cấp Cô Độc kiến lập Kỳ Viên đại tịnh xá để dâng cúng đức Phật và thập phƣơng Tăng thì bà đâm ra tò mò!
392 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
Cái đạo ấy thế nào mà hấp dẫn ông hoàng tử trẻ keo kiệt ấy nhỉ? Trong một vài lần dùng cơm tại vƣơng cung, hoàng tử Jeta không ngớt tán thán đức Phật cùng giáo pháp của ngài. Ông hoàng này lại còn không hết lời ca ngợi vị đại đệ tử, nào là thần thông vi diệu, nào là trí tuệ, nhẫn nhục... đều tuyệt vời, vô song! Rồi ông hoàng kể cho bà Mallikā nghe nhiều huyền thoại về đức Phật và tôn giả Sāriputta. Rồi chuyện mới đây, tại cổng thành Sāvatthi, bà nghe thị nữ kể lại chuyện thần thông cảm hóa ngoại đạo của đức Phật nữa. Chính đức vua Pāsenadi đã ra tận nơi, tuy hơi khách sáo nhƣng cũng tỏ vẻ cung kỉnh. Bà quyết định đến gặp vị Phật ấy. Đức Phật biết bà hoàng hậu này đƣợc đức vua Pāsenadi rất thƣơng yêu và kính trọng; nhƣng ngài lại lựa chọn cách đón tiếp rất giản dị là ở giữa vƣờn cây. Thấy đức Phật tuổi tác chừng ngang bằng đức vua Pāsenadi nhƣng tƣớng hảo quang minh hơn nhiều. Đức Phật cao lớn, phƣơng phi, nƣớc da ngời sáng, mạnh khỏe còn đức vua của bà thì mập phệ, béo tròn, đi đứng đã bắt đầu phục phịch, nặng nề rồi! Sau khi chào hỏi xã giao, bà ngồi trên chiếc ghế thấp đã đƣợc soạn sẵn, hỏi đức Phật quan niệm nhƣ thế nào về hạnh phúc đời ngƣời; và quả thật có hạnh phúc thật sự trên cuộc đời này không? - Nó có đấy, thƣa lệnh bà! Đức Phật nói – nhƣng theo Nhƣ Lai biết và thấy - thì nó bấp bênh, chông chênh, giả tạm, thoáng có, thoáng mất, thay đổi, biến hoại... đúng nhƣ tính chất của Pháp! - Pháp – tính chất của Pháp, từ này tôi chƣa nắm bắt đƣợc ngữ nghĩa của nó, thƣa đức Thế Tôn! “Pháp” - thế là đức Phật bắt đầu giảng nói về bản chất của tất cả pháp hữu vi, bất cứ cái gì đƣợc cấu tạo, kết hợp đều chịu chung định luật vô thƣờng, không có tự tính, không Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt 393
có ngã tính nhƣ thế nào! Ngay cả các quan niệm, ý nghĩ, cả các trạng thái tâm lý nhƣ buồn vui, thƣơng ghét, khổ lạc cũng chịu chung định luật ấy nên nó đƣa đến dukkha! Rồi đức Phật thuyết rõ cho bà nghe về dukkha, khổ đế, nó chi phối tất thảy chúng sanh trong ba giới, bốn loài... nhƣ thế nào! Buổi gặp gỡ đầu tiên là nhƣ vậy. Vài ba hôm sau, bà chánh hậu Mallikā lại đến Kỳ Viên, và lúc nào cũng chỉ vài thị nữ theo hầu. Thỉnh thoảng có thêm hoàng thân Jeta, vì lệnh bà lại thuyết phục hoàng thân nên đi nghe pháp, vì pháp hay lắm! Lần này, đức Phật chƣa thuyết về nguyên nhân dukkha (tập đế), mà ngài nói đến các cảnh trời, thuận thứ những cái gọi là “hạnh phúc” từ thấp lên cao, nhân và quả, tâm và cảnh nhƣ thế nào. Buổi khác, đức Phật lại thiện xảo mở ra cảnh giới cao hơn, về những chúng sanh xem các dục vật chất là hạ liệt, thấp kém; họ đã tu tập và thành tựu những hạnh phúc tinh thần, cao hơn hạnh phúc vật chất không biết bao nhiêu mà kể... Thấy căn trí và duyên với bà chánh hậu có thể bƣớc cao hơn, đức Phật nói đến những hạnh phúc của các cõi trời vô sắc, là những hạnh phúc rất thanh lƣơng, rất vi tế mà mọi ngƣời trên cõi đời này không thể quan niệm, khái niệm về nó đƣợc. Tuy nhiên, cả ba cõi ấy vẫn còn trầm luân, sanh tử. Cứu cánh giáo pháp của Nhƣ Lai là giải thoát tất thảy mọi ràng buộc trong ba cõi. Và muốn tu tập thì phải có chánh kiến nhƣ thế nào, lộ trình nhƣ thế nào. Đến đây, đức Phật mới giảng rộng về tập đế và con đƣờng tu tập (đạo đế), để chấm dứt tất thảy mọi đau khổ, phiền não trên cuộc đời. Vào cuối buổi giảng lần thứ sáu, bà chánh hậu đắc pháp nhãn, có niềm tịnh tín bất động, bất thối với con đƣờng. Bà đã bƣớc đƣợc bƣớc chân đầu tiên vào giáo pháp bất tử. Trở về cung mà tâm bà còn hoan hỷ, nhẹ lâng lâng. Bà thuyết phục đức vua Pāsenadi: 394 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
- Bệ hạ nên đến đức Thế Tôn để nghe pháp một lần đi! Đức vua mỉm cƣời: - Vị ấy có nhiều thần thông lực, phải vậy chăng? - Đồng ý là vậy, nhƣng ý tiện thiếp muốn nói là giáo pháp kìa! Giáo pháp giác ngộ đấy! Đức vua có vẻ nhíu mày: - Ý nàng nói là vị ấy đúng là một vị Phật? Một vị đại Ala-hán thật sự trên đời này? - Chắc hẳn vậy rồi. Ngẫm ngợi một lát, vua hỏi: - Hậu có biết xuất thân của vị ấy không? - Thƣa biết! Nhƣng đâu cần phải lý lịch hoặc xuất thân? - Cần thiết chứ! Rất cần thiết tổ tông, dòng máu di truyền là khác! Ông ta là thái tử con vua Suddhodana, bộ lạc Sākya, một vƣơng quốc hiền hòa, nhỏ bé, chƣ hầu nhiều đời của Kosala! Từ xƣa đến nay, dòng dõi sát-đế-lỵ nhƣ chúng ta chỉ xuất sinh những tƣớng quân, những minh quân vĩ đại chứ không có trƣờng hợp xuất sinh những sa-môn, những bà-la-môn, những giáo chủ vĩ đại! Ngừng một lát, vua tiếp: - Nhƣ thế, một vị Phật phải đƣợc xuất sinh từ dòng dõi bà-la-môn chính thống, trẫm mới tin đƣợc. Lại nữa, một vị Phật, ít ra thì tuổi tác cũng cỡ nhƣ các giáo chủ Makkhali Gosāla, Pakudha Kaccāyana, Nigaṇṭha Nāṭaputta, Ajita Kesambala, Sañjaya Velaṭṭhaputta kia chứ? Ông ta còn trẻ quá! Chỉ bằng tuổi trẫm là cùng! Nói thì nói vậy, nhƣng thấy hoàng hậu vốn là ngƣời có trí, lại không dễ dàng đặt đức tin không đúng chỗ; và hoàng tử Jeta cũng vô cùng kính phục, đã nói mãi, thuyết phục mãi, nên đức vua quyết định đến thăm. Đức Phật tiếp ông vua uy danh hiển hách này cũng ở ngoài vƣờn cây, trong lúc đang đàm đạo với các trƣởng lão. Đức Phật ngồi trên tảng đá lót tấm nệm cỏ, các vị trƣởng lão Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt 395
nhƣ Sāriputta, Mahā Moggallāna, Vappa, Assaji, Mahā Kassapa, Uruvelākassapa, Bhaddiya, Ānanda... ngồi xung quanh lác đác trên những tấm nệm cỏ ở những vị trí thấp hơn... Thoáng nhìn, đức vua đã suy giảm một phần nào ngạo khí. Vì, tuy đức Phật trẻ tuổi - nhƣng trong nhóm đệ tử của ngƣời, ai cũng toát ra vẻ đẹp tuyệt vời của nhân tƣớng học; lại nữa, còn có mấy vị trƣởng lão tuổi tác không thua gì các giáo chủ ngoại đạo (Vappa, Assaji, Uruvelākassapa...), trông vừa tiên phong đạo cốt vừa toát ra vẻ thông thái của các bậc hiền triết! Sau khi chào hỏi xã giao, đức Phật bảo đặt một chiếc ghế thấp cho vua ngồi. Sự tế nhị đầu tiên ấy làm đức vua cảm kích vì ông mập quá, không thể ngồi trên tấm nệm cỏ dễ dàng đƣợc. Đức Phật mở lời trƣớc: - Thật hân hạnh cho tịnh xá Kỳ Viên, đƣợc một đức vua trẻ tuổi, vĩ đại đến thăm! - Không dám đâu, thƣa sa-môn Gotama! Ngài cũng trẻ tuổi và vĩ đại nhƣ vậy, chỉ nhìn thoáng qua hàng cao đệ xung quanh đây là đủ biết! Chƣa nói đến sa-môn Gotama đã hiển lộ thần thông lực cho thế gian mở rộng tầm mắt! Đức Phật mỉm cƣời: - Nhƣ Lai nhớ không lầm thì đại vƣơng lên kế vị ngôi vua vào năm hai mƣơi sáu tuổi, và chỉ hai năm sau là đại vƣơng đã trở thành một vị vua vĩ đại mà vẫn rất trẻ, tuổi còn rất nhỏ! Đức vua rất bằng lòng với câu nói này. Nhƣng sau đó thì giật thót mình, dƣờng nhƣ đức Phật biết là nhà vua chê đức Phật còn trẻ tuổi, qua câu chuyện với hoàng hậu Mallikā! Tuy nhiên, không giấu đƣợc sự thắc mắc trong lòng, đức vua hỏi: - Thƣa sa-môn Gotama! Có gì không phải xin sa-môn bỏ 396 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
quá cho! Rằng là, có phải sa-môn Gotama đã từng tuyên bố trƣớc hội chúng, nơi này và nơi kia, là sa-môn đã chứng đắc Vô Thƣợng Giác, nhƣ là một đức Chánh Đẳng Giác trên đời này? - Đúng vậy! Nhƣ Lai đã từng tuyên bố nhƣ vậy! -Trẫm biết rằng, các sa-môn, các bà-la-môn thƣợng thủ, các giáo phái chủ, giáo phái sƣ, khi đƣợc trẫm hỏi nhƣ vậy thì họ không khẳng định, không phủ định, chỉ trả lời ỡm ờ, vòng quanh. Nay, làm thế nào mà sa-môn Gotama lại dám tuyên bố một cách tự tin nhƣ thế khi tuổi còn quá trẻ và xuất gia cũng chƣa đƣợc bao lâu? - Đại vƣơng biết không - Đức Phật tiếp lời – Có bốn cái nhỏ, rất nhỏ nhƣng không đƣợc coi khinh, xem thƣờng, đó là: Một ấu hoàng, một con rắn nhỏ, một đốm lửa nhỏ, một sa-di nhỏ! Đức vua thừa thông minh để biết đức Phật đang ám dụ mình đây, cảm thấy vui trong lòng, nhƣng ngoài miệng thì nói: - Xin cho đƣợc nghe! - Một ấu hoàng - Đức Phật chậm rãi nói - lớn lên, làm vua, nếu là xấu ác thì có thể quấy đảo cả thiên hạ, làm cho muôn dân phải đau khổ; nếu là hiền thiện thì có thể trở thành một đấng minh quân, đem lợi lạc và an vui cho nhiều quốc độ. Một con rắn nhỏ cũng không đƣợc coi khinh, vì biết đâu đấy là rắn chúa mà chỉ một tí nọc độc của nó có thể làm chết cả một con voi to. Một đốm lửa nhỏ cũng cần phải cẩn thận – vì nó có thể lây lan thiêu đốt nhà cửa, vƣờn rừng. Một sa- di nhỏ cũng có thể đắc quả A-la-hán, thành tựu tâm giải thoát, tuệ giải thoát cùng các thắng trí! Vậy Nhƣ Lai khuyên đại vƣơng là đừng nên xem thƣờng, coi khinh những cái nhỏ, rất nhỏ vậy! Đức vua Pāsenadi, bây giờ, xác định rõ là đức Phật đã tế nhị răn dạy mình. Nhìn lƣớt qua các vị trƣởng lão, vị nào Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt 397
cũng bình tịnh, an nhiên – và ai cũng phảng phất nụ cƣời, dƣờng nhƣ họ đều đã biết nguyên nhân câu chuyện. “Ôi! Đây đúng là những con ngƣời minh triết trong một giáo hội minh triết! Ôi! Còn chần chờ gì nữa mà không tìm chỗ nƣơng tựa cho đời mình!” Nghĩ thế xong, đức vua Pāsenadi, thay đổi tƣ thế, quỳ mọp xuống: - Đức Thế Tôn đã mở sáng con mắt cho trẫm. Vậy cho trẫm đƣợc quy giáo đức Đạo Sƣ cùng với giáo hội minh triết này! Đức Phật lại mỉm cƣời: - Đại vƣơng có vội vã quá không? Đã suy nghĩ chín chắn, chu đáo chƣa? Dƣờng nhƣ đại vƣơng còn thắc mắc về dòng dõi sát-đế-lỵ của Nhƣ Lai nữa đấy! Đức vua quỳ lạy một lƣợt nữa, sau khi sợ hãi nói: “Đệ tử không dám ạ!” Việc đức vua Pāsenadi quy giáo đức Phật giản dị nhƣ vậy đấy, chỉ qua một lần đối thoại nhƣ vậy đấy! Nhƣng là một biến cố trọng đại đối với nƣớc Kosala. Vốn là con trai trƣởng của đức vua Mahākosala hiển hách và lừng danh, Pāsenadi đƣợc vua cha gởi đi du học ở viện đại học tại Takkasilā, thủ đô của nƣớc Gandhāra(1). Đây là cơ quan giáo dục lớn nhất, quan trọng nhất, uy tín nhất với chƣơng trình đào tạo nghiêm túc, phong phú, có chất lƣợng đầy sức thuyết phục, hấp dẫn tuổi trẻ tri thức trong mọi quốc độ. Các giới cấp cao sang trong xã hội nhƣ bà-la- môn, sát-đế-lỵ mới đủ điều kiện cần thiết vì học phí rất cao; tuy nhiên, các sinh viên nghèo, có chí vẫn có thể theo học đƣợc bằng cách phục vụ lao công cho trƣờng, cho lớp, cho thầy dạy học. Ngoài các môn triết lý, thần học, sinh viên còn phải đi chuyên sâu về các môn thế học nhƣ luật pháp và chính trị; các học nghệ cần thiết, thực tiễn cho xã hội nhƣ y
(1) Nƣớc kế cạnh Kashmire)
398 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
khoa, luyện voi, đấu kiếm, bắn cung...(1) Sau bảy năm trở về, đức vua Mahākosala bổ nhiệm chức vụ thống đốc thành phố Kāsi(2) để xem xét tài lãnh đạo của Pāsenadi nhƣ thế nào. Khi vua cha mất, ông về kế vị ngôi vƣơng, mà trong huynh đệ, không ai có thể suy bì đƣợc(3) Lúc ấy ông mới hai mƣơi sáu tuổi mà phải cai trị một vƣơng quốc khá rộng lớn với những tranh chấp phức tạp giữa các tiểu vƣơng chƣ hầu. Đƣợc biết rằng, thủ đô Sāvatthi chỉ ƣớc chừng 350 ngàn dân, nằm trong một vuông đất mỗi bề chỉ một phần tƣ do tuần. Và ngay chính lãnh thổ Kosala cũng không rộng lớn lắm, chỉ ƣớc chừng 40-50 do tuần theo hình bầu dục, khoảng ba triệu ngƣời. Nhƣng địa giới thuộc quyền ông làm chúa tể, đƣợc vua cha giao lại – thì kéo dài từ tây sang đông, từ bắc xuống nam. Điểm cực tây là sa mạc, cả cao nguyên Tarai, tây bắc giáp giới Gandhāra. Phía đông chạy dài bao gồm luôn các bộ tộc Sākya, Koliya, Moriya, Mallā và cả Kālāma. Phía nam xuống tận sông Gaṇgā, chạy song song với thƣợng lƣu con sông này, giáp với đông bắc Bārāṇasī, tiếp tục theo hƣớng tây bắc, ôm luôn con sông Sadānīra rồi vòng trở lại khởi điểm. Cơ cấu hành chánh cũng đã có sẵn từ trƣớc, ông chỉ kế thừa. Hệ thống quản lý điều hành thì có các quan chức đại thần lão niên quen việc, biết việc từ thời vua cha. Đức vua Pāsenadi trẻ tuổi rất khó chịu bởi các vị công thần này. Tín nhiệm quan đại thần Ugga thì quan đại thần Ārohanta ganh tỵ. Phải tìm cách liên kết họ lại thì mọi vấn đề chính trị, hành chánh đều suôn sẻ. Nhƣng chính hai vị (1) Xem thêm Đức Phật lịch sử của H.W. Schumann, Trần Phƣơng Lan dịch, tr.257, NXB T/P HCM, năm 2000. (2) Kāsi cũng là một nƣớc, thủ đô là Bārāṇasī. Trong quá khứ nƣớc này có nhiều sự liên hệ với nƣớc Kosala. Vào thời Phật, Kāsi lệ thuộc Kosala. Khi gả con gái mình cho đức vua Bimbisāra, đức vua Mahākosala đã cắt xứ này cho Māgadha nhƣ là của hồi môn. (3) Đức vua Mahākosala có khá nhiều vƣơng phi, thứ hậu – 30 vƣơng tử Kosala đƣợc đức Phật hóa độ tại rừng Kappāsīya là con của các bà này.
Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt 399
này thì nói xa nói gần, bóng gió rằng coi chừng viên thống tƣớng Bandhula nắm binh quyền sẽ tiếm ngôi! Chƣa hết! Cứ mỗi nƣớc chƣ hầu, vua phải bổ nhiệm một vị tƣớng giỏi, vừa mang chức năng đại sứ toàn quyền vừa giám sát các thuộc quốc. Cả một mạng lƣới điệp viên, tình báo bủa khắp mọi nơi làm tai mắt cho triều đình trung ƣơng! Nếu không bản lĩnh, trí tài thì làm sao cai trị đƣợc một đế quốc nhƣ thế! Khi còn làm thống đốc thành phố Kāsi, ông yêu thƣơng một cô gái con ngƣời làm tràng hoa, lúc đăng cơ xong, ông phong làm chánh hậu – là bà Mallikā - mặc cho triều thần phản đối cô ấy thuộc giai cấp thấp kém. Về sau, đức vua còn có ba vƣơng phi khác, đó là Ubbīrī và hai chị em Somā và Sakulā(1), nhƣng đức vua đặc biệt sủng ái chánh hậu Mallikā. Bà là một cô gái diễm lệ, hiền thục, khéo léo luôn cận kề săn sóc an ủi ông, mỗi khi triều chính mệt mỏi. Vua rất quý trọng bà về tƣ cách xử sự, trí thông minh nên hay hỏi ý kiến bà về việc dùng ngƣời, thái độ khoan nhƣợng hoặc cứng rắn đối với chƣ hầu cũng nhƣ những điều lệ cƣơng, nhu trong chính sách cai trị. Ông thấy rõ cái tệ nạn giai cấp làm ngăn cản bƣớc tiến của xã hội, ngăn chặn sự tiến thân của rất nhiều thanh niên trí thức của các giai cấp dƣới. Tại đại học Takkasilā, ông quen thân một số thanh niên vệ-xá, thủ-đà-la, chăm ngoan, hiếu học. Và ông đã không ngần ngại bổ nhiệm họ vào các chức vụ trọng yếu nhƣ phụ tá chánh án hoàng gia, quản lý kinh tế thành phố này hay thành phố khác. Bảy năm học tập, hai năm làm thống đốc, trí óc ông sắc bén do quen suy tƣ, thẩm xét từ nền tảng kiến thức triết học cũng nhƣ kiến thức thần học có sẵn. Dầu là giai cấp nào, tôn giáo, hệ phái nào cũng đều là thần dân của ông, phải biết tôn trọng (1) 10 năm sau, vua Pāsenadi muốn đƣợc thân tình với dòng dõi Sākya của Phật - mới xin cƣới thêm vƣơng phi Vāsabhakkhattiyā, cô công chúa con vua Mahānāma với nàng nữ tỳ - sinh ra thái tử Viḍūḍabha, là ngƣời nổi loạn chống vua cha và tiêu diệt dòng Sākya sau này.
400 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
và có chính sách trung dung phải lẽ, không đƣợc ngả bên này hay bên khác. Mƣời mấy năm cai trị, triều đại của ông vững mạnh, đời sống xã hội phồn vinh, các nƣớc chƣ hầu đều thần phục. Chỉ có nƣớc Māgadha là ở quá xa, cũng là một đế quốc hùng mạnh tƣơng đƣơng, xét ra là một hiểm họa tranh đoạt thiên hạ với ông. Tuy nhiên, việc ấy, vua cha đã nhìn xa trông rộng rồi, đã gả cô công chúa Kosalavidehi, em của Pāsenadi cho đức vua Seniya Bimbisāra, với một vùng đất trù phú và xinh đẹp tại xứ Kāsi làm của hồi môn để tạo mối thân tình. Đức vua Seniya Bimbisāra cũng không thua gì ông về mọi lãnh vực, lại đạo đức, hiền thiện rất đáng tin cậy. Mƣời mấy năm nay không có chiến tranh lớn, chỉ có vài bộ lạc nhỏ nổi loạn đòi tự trị, đòi độc lập; và chỉ cần một viên tƣớng nhỏ cầm quân là có thể dẹp yên. Nhức đầu nhất là bọn cƣớp thƣờng xuất hiện nhƣ ma, biến mất nhƣ quỷ, luôn quấy rối địa phƣơng này và địa phƣơng khác. Tăng cƣờng binh bị, quốc phòng chƣa cần thiết lúc này, nhƣng phải bổ sung binh lính tuần tra đem lại an bình cho muôn dân khắp hang cùng, ngõ hẻm. Nhƣ vậy đó! Một đức vua vĩ đại nhƣ thế mà quy giáo sa- môn Gotama là tiếng sét đánh thứ hai, sau tiếng sét thứ nhất là đức vua Seniya Bimbisāra! Các giáo phái khác bàng hoàng, khó chịu và ganh tỵ. Hôm kia, đức vua Pāsenadi nằm thấy mộng dữ, cảm thấy lo sợ(1). Một vị lão thần bà-la-môn đoán mộng, bảo là sắp có chuyện chẳng lành xảy đến cho đức vua, phải nên giết cừu, dê, trâu, bò mỗi loại bảy trăm con tế lễ thần linh để tránh họa. Nghe lời, vua truyền sắm lễ vật, tế vật theo nghi thức truyền thống của đạo bà-la-môn là phải hy sinh hằng ngàn sinh linh trong cuộc đại tế này. Hay tin, hoàng hậu Mallikā lật đật đến can gián, khôn ngoan và sáng suốt
(1) Mahā Supina Jātaka.
Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt 401
khuyên vua đừng vội giết vật, nên đến thỉnh thị ý kiến của đức Phật. Nghe lời, đức vua đến Kỳ Viên, kể lại giấc mộng dữ của mình, mong đƣợc đức Phật tìm cách hóa giải tai họa. Đức Phật nói: - Hãy bình tĩnh, đại vƣơng! Rồi Nhƣ Lai sẽ giải trừ tai họa cho! Bây giờ đại vƣơng cho Nhƣ Lai đƣợc hỏi, khi mình giết một vật, cho đầu rơi, máu chảy thì lúc ấy, tâm mình là lành, tốt hay là xấu, ác? - Tâm giết vật, sát vật thì làm sao mà lành, tốt đƣợc! - Cảm ơn đại vƣơng đã hiểu. Bây giờ cho Nhƣ Lai đƣợc hỏi tiếp - Giết một sanh mạng là xấu ác, giết một ngàn sanh mạng thì xấu ác tăng lên một ngàn lần. Chẳng lẽ nào lấy một ngàn lần xấu ác ấy để cầu nguyện, để van vái thần linh giải trừ tai hoạ cho đại vƣơng? Chẳng lẽ nào chúng ta có thể gieo một nhân đắng - một ngàn nhân đắng, lại có thể thu hoạch đƣợc một trái ngọt, một trái lành đƣợc sao? Đại vƣơng là bậc có trí, hãy trả lời cho Nhƣ Lai nghe với nào? Đức vua Pāsenadi thất sắc, nín lặng. - Lại nữa – đức Phật tiếp - Nếu có thần linh, thì thần linh là một loại chúng sanh tiến hóa bậc cao, có phƣớc báu thù thắng hơn cõi ngƣời. Chẳng lẽ nào, các vị thần linh ấy lại thích hƣởng thụ đầu súc vật, máu súc vật do đại vƣơng dâng cúng? Nếu quả có loại thần ấy – thì nó còn tệ mạt, hạ liệt, thấp thỏi hơn con ngƣời - là quỷ dữ, là ác thần, là ác dạ-xoa đấy! Bọn quỷ xấu ác, thiếu phƣớc ấy lại có thể hộ trì, giải trừ tai họa cho đại vƣơng đƣợc sao? Nghe đến ngang đây, đức vua cảm thấy trí sáng, thông suốt đƣợc vấn đề: - Xin đức Tôn Sƣ cho đệ tử đƣợc nghe tiếp! - Vậy thì phải làm ngƣợc lại, tâu đại vƣơng! Nghĩa là phải tác ý, phải khởi tâm làm một việc lành, tốt, một ngàn việc lành, tốt. Và chính nhờ năng lực một ngàn việc lành tốt kia thì tức khắc tai họa, nếu có, sẽ tự động đƣợc giải trừ! 402 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
- Đệ tử hoàn toàn lãnh hội, đã hoàn toàn thấy rõ sự sai lầm của sự tế vật. Nhƣng vừa rồi, đức Tôn Sƣ có sử dụng từ điều kiện cách, “nếu có”, đệ tử chƣa hiểu rõ lắm! - Đúng vậy! Đức Phật gật đầu- Nhƣ Lai thấy rõ rằng, chƣa chắc đã có tai họa gì! Vì chiêm bao là lúc trạng thái tâm, trạng thái trí chập chờn, mơ màng - ở đấy là do các “tƣởng”(1) đúc kết, vẽ vời không trung thực các hình ảnh hiện tại, quá khứ, vị lai mà thành! Có thể nó là lành tốt, có thể nó là xấu ác; nhƣng các nhà chiêm tinh gia đoán mộng, từ xƣa đến nay họ cốt ý để mƣu sinh, để kiếm tiền nhiều hơn là có lòng tốt với khổ chủ! - Nếu nó xấu ác thật sự thì sao, thƣa đức Tôn Sƣ! - Thì nên làm một ngàn điều lành, tốt để giải trừ - hay nên làm một ngàn việc xấu ác để tăng thêm tội thì tùy ý đại vƣơng vậy! Với cách đặt vấn đề thiện xảo nhƣ vậy, trí tuệ nhƣ vậy - đức Phật đã làm cho đức vua biết cách bố thí, trì giới, làm các công đức, thiện sự, phƣớc sự... sau này! Ngay ngày hôm sau, đức vua cung thỉnh đức Phật và hội chúng 1000 vị tỳ- khƣu làm một cuộc cúng dƣờng lớn tại cung điện. Đức Phật và chƣ tăng đã đọc kệ phúc chúc, mong rằng với phƣớc sự ấy, đức vua đƣợc tai qua nạn khỏi. Và quả thật, mấy ngày sau đó, đức vua cảm giác đƣợc an lành; và một làn gió mới, trong trẻo len vào đời sống tâm linh của nội cung, nội viện và cả triều thần. Hoàng hậu Mallikā là ngƣời sung sƣớng nhất vì bà đúng là ngƣời bạn đời hiền thiện, cao quý, đã sáng suốt, đã dịu dàng đƣa cánh tay hoa sen của mình dẫn dắt ông vua chồng quyền uy hiển hách đi vào chánh đạo! Đức Phật biết là đã đặt đƣợc nền móng giáo pháp vững chắc tại kinh đô này, quốc độ này; ngài lại chuẩn bị đi du hóa phƣơng khác.
(1) Tri giác – Saññā.