📜 Giảng Sư
Kho kinh › Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)

Tri tue trong Ddao Phat

Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas) · 24,910 ký tự · ~23 phút đọc
🏠 📜

Tri tue trong Ddao Phat

This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font

Trí tuệ trong Đạo Phật

HT. Thích Minh Châu

Mục đích của Đạo

Phật là diệt khổ và đem vui cho mọi loài,

nhưng phải là người có trí mới biết được con

đường đưa đến an lạc và hạnh phúc. Mục đích

của Đạo Phật là giải thoát và giác ngộ, và chỉ

có trí tuệ (Pannà) mới là phương tiện duy

nhất đưa loài người đến bờ giải thoát và

giác ngộ.

Do vậy giai trò của

người có trí và vai trò của trí tuệ chiếm

cứ vị trí then chốt trong mọi lời dạy của Đức

Bổn Sư chúng ta. Và chúng ta có thể nói Đạo

Phật là đạo của người trí, là đạo của tuệ

giác để tìm cho được một định nghĩa thỏa

đáng cho Đạo Phật.

Trước hết chúng ta

nên phân biệt giữa người có trí thức như thông

thường được hiểu và người có trí tuệ như

Đạo Phật thường định nghĩa. Người có trí thức

là người có thể có một trí thức uyên bác

về một vấn đề gì, có thể phân tích

trình bày vấn đề ấy một cách khúc chiết và

triệt để, nhưng người ấy là người chỉ

biết chớ không có hành, và người ấy đối với

vấn đề ấy vẫn có thể bị chi phối, không

được tự tại. Ví như một người có thể

hiểu biết rất nhiều về vấn đề

rượu, hiểu rượu gồm có những chất liệu gì,

tác động của rượu đối với cơ thể như thế

nào. Người ấy gọi là người có trí thức về

rượu nhưng người ấy vẫn uống rượu, vẫn bị say

rượu, vẫn bị rượu chi phối. Như vậy người ấy vẫn

chưa có trí tuệ về rượu. Trái lại, một

người hiểu rõ được rượu là gì, biết rõ

được sự nguy hại của rượu, lại có khả năng không

bị rượu chi phối, không uống rượu, không nghiện

rượu, không say rượu, vượt ra khỏi sự chi phối của

rượu. Như vậy người ấy được xem là người có

trí tuệ về rượu. Có người hỏi, nếu có

người không có trí thức về rượu, nhưng không

uống rượu, người ấy được xem là có trí tuệ

không? Lẽ dĩ nhiên là không. Người ấy vẫn hưởng

được những lợi ích do không uống rượu đưa

đến, như không say rượu, không nghiện rượu

do cử chỉ không uống rượu của mình. Nhưng rất có

thể, trong một trường hợp đặc biệt nào đó,

vì thiếu khả năng đối trị với sự cám dỗ

của rượu, vị ấy bắt đầu uống rượu, đi đến

say rượu và nghiện rượu. Với sự phân biệt

này chúng ta mới hiểu được định nghĩa người

có trí như đã được Đức Phật định nghĩa rất

rộng rãi trong những lời dạy của Ngài. Sự phân

biệt này giúp chúng ta nhận định hai hạng người

thường có trong những người Phật tử. Một hạng

người rất uyên bác trong Đạo Phật, hiểu

biết về kinh điển rất nhiều, nhưng

vẫn xem là người không có trí tuệ. Hạng người

này hiện có khá nhiều trong những học

giả, thuần túy nghiên cứu Đạo Phật, uyên thâm trong

ba tạng giáo điển, cả ba tạng nguyên thủy lẫn ba

tạng phát triển, nhưng chỉ có nghiên cứu, không

có hành trì. Chỉ nói hành thiền giỏi nhưng

không hành thiền, trình bày hay về diệu

dụng của trí tuệ, nhưng không phát triển trí

tuệ, do vậy cũng chưa được gọi là có trí

tuệ. Một hạng người khác, có lòng tín thành,

hành trì theo những giới cấm trong Đạo Phật, nhưng

chỉ có lòng tin, chưa chuyển lòng tin thành trí,

nên cũng không thể xem là người có trí tuệ

được vì người ấy vẫn có khả năng bị tham sân si

chi phối và do vậy, chưa được xem là người có trí

tuệ.

Tuy vậy, người có trí

tuệ được đề cập rất nhiều trong những

lời dạy của Ngài, và người có trí ở đây được

diển tả như một thứ lương tri, giúp chúng ta

phân biệt chánh tà, thiện ác, tịnh uế,

lạc khổ, thắng liệt. Điều quan trọng là

trí tuệ ở nơi đây không còn là một đặc tánh

hy hữu, có một không hai, mà trở thành như một thứ

lương tri luôn luôn có mặt trong chúng ta, tác động

như một ngọn đèn soi sáng chúng ta biết phân

biệt chọn lựa giữa thiện và ác, giữa

chánh với tà, khiến chúng ta có thể nhận

biết những gì nên làm, những gì không nên làm,

để chúng ta tự hướng dẫn mình tiến đến

an lạc và giải thoát. Diệu dụng này được Đức

Bổn Sư chúng ta khéo léo diển tả đặc tánh,

những thái độ, những việc làm của hai hạng

người, được gọi là kẻ ngu và người trí. Khi

đọc qua những đoạn kinh diển tả người ngu

và người trí, chính lương tri chúng ta trở thành

sinh động, giúp chúng ta nhận hiểu một cách rõ

ràng những gì là tốt đẹp và những gì là không

tốt đẹp cho mình và cho người.

Tăng Chi, Chương Ba

Pháp, Phẩm Người Ngu, nêu rõ sự sai khác một trời

một vực giữa người ngu và người trí: "Thành

tựu với ba pháp, này các Tỷ-kheo, người ngu

được biết đến. Thế nào là ba? Thân làm

ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác... Thành tựu

với ba pháp, này các Tỷ-kheo, người trí được

biết đến. Thế nào là ba? Thân làm

thiện, miệng nói thiện, ý nghĩ

thiện" (Tăng Chi, III-2).

Cũng theo ý nghĩa

này, Đức Phật nói thêm: "Phàm có sợ hãi

nào khởi lên, này các Tỷ-kheo, tất cả sự sợ

hãi đó khởi lên từ người ngu, không phải từ

người hiền trí. Phàm có những nguy hiểm nào

khởi lên, tất cả những nguy hiểm ấy khởi lên từ

người ngu, không phải từ người hiền trí. Phàm

có những tai họa nào khởi lên, tất cả những tai

họa ấy khởi lên từ người ngu, không phải từ

người hiền trí ... Như vậy người ngu có sợ

hãi, người trí không sợ hãi, người ngu có nguy

hiểm, người trí không có nguy hiểm, người

ngu có tai họa, người trí không có tai họa.

Này các Tỷ-kheo, không có sợ hãi đến với

người trí, không có nguy hiểm đến với

người trí, không có tai họa đến với người

trí" (Tăng Chi, III-1). Thật là một sự xác

chứng quá rõ rệt về sự sai biệt giữa

người ngu và người hiền trí, dưới cái nhìn

của một bậc đã giác ngộ.

Một sự sai khác rõ

rệt giữa người ngu và kẻ trí là đối với các

cảm thọ. Người ngu khi gặp khổ thọ về

thân thường sầu muộn, than van, khóc lóc, đập ngực

đi đến bất tỉnh. Đức Phật ví dụ như người

rơi vào vực thẳm, không đứng trên bờ, không đạt

chỗ chân đứng an toàn. Còn bậc trí, đối với

khổ thọ về thân, thời "không sầu

muộn, không than van, không khóc lóc, không đập

ngực, không đi đến bất tỉnh" . Như vậy

Đức Phật dạy vị ấy được gọi là: "Bậc

Thánh đệ tử nghe nhiều đã đứng trên bờ

vực thẳm, đã đạt tới chỗ chân đứng an

toàn" (Tương Ưng, IV-4). Bậc Đạo Sư lại

nói thêm: "Người ngu si nghe ít, khi cảm xúc

khổ thọ, thời sầu muộn, than van, khóc lóc, đập

ngực, đi đến bất tỉnh." Như vậy cảm

thọ hai loại cảm thọ, cảm thọ về thân

và cảm thọ về tâm. Đức Phật ví như người

bị bắn trúng hai mũi tên, vừa đau khổ về thân,

vừa đau khổ về tâm. Lại nữa, người ngu si ít

nghe, khi cảm xúc khổ thọ, cảm thấy sân hận nên

sân tùy miên tồn tại và tăng trưởng. Vị ấy tìm

sự xuất ly khỏi khổ thọ bằng cách hoan hỷ

dục lạc, do không tìm được một xuất ly nào khác.

Do hoan hỷ dục lạc ấy, tham tùy miên đối với

lạc thọ tồn tại và tùy tăng. Vị ấy không như

thật biết sự tập khởi, sự chấm dứt, vị

ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly của các cảm

thọ ấy. Do vậy vô minh tùy miên đối với bất

khổ bất lạc thọ tồn tại và tùy tăng. Như vậy,

nếu vị ấy cảm giác khổ thọ, cảm giác lạc

thọ, cảm giác bất khổ bất lạc thọ, vị ấy

cảm giác như người bị trói buộc. Ở đây, Đức

Phật dạy: "Người ngu si nghe ít, bị trói buộc

bởi sanh già bệnh chết, sầu bi khổ ưu não. Ta

nói rằng người ấy bị trói buộc bởi đau khổ"

(Tương Ưng, IV-36-6).

Còn đối với bậc

Thánh đệ tử nghe nhiều, khi cảm xúc khổ

thọ, không sầu muộn than van, khóc lóc, đập

ngực, đi đến bất tỉnh. Vị ấy chỉ cảm giác một

cảm thọ, tức cảm thọ về thân, không cảm

thọ về tâm. Đức Phật ví như người ấy bị

bắn bởi một mũi tên, chỉ đau khổ về thân,

không đau khổ về tâm. Lại nữa vị Thánh đệ

tử nghe nhiều, khi cảm xúc khổ thọ, không cảm

thấy sân hận nên sân tùy miên không tồn tại tăng

trưởng. Vị ấy tìm được sự xuất ly ra khỏi khổ

thọ, ngoài dục lạc. Vị ấy, không hoan hỷ dục

lạc, nên tham tùy miên đối với dục lạc không có

tồn tại, không có tùy tăng. Vị ấy như thật tuệ

tri sự tập khởi, sự chấm dứt, vị ngọt, sự nguy

hại và sự xuất ly của những cảm thọ ấy. Do vậy

vô minh tùy miên đối với bất khổ bất lạc thọ

không tồn tại, không có tùy tăng. Như vậy, vị

Thánh đệ tử nghe nhiều ấy cảm giác khổ

thọ, cảm giác lạc thọ, cảm giác bất khổ bất

lạc thọ, không có như người bị trói buộc.

Ở đây Đức Phật dạy: "Vị Thánh đệ

tử nghe nhiều, không bị trói buộc bởi sanh già

bệnh chết, sầu bi khổ ư não. Ta nói người

ấy không bị trói buộc bởi đau khổ" (Tương

Ưng, IV-36-6).

Được hỏi sự sai khác

giữa người ngu và bậc hiền trí, đối với các

thân do vô minh che đậy, do ác phược ràng buộc khởi

lên quan điểm có thân này, có danh sắc ở ngoài.

Do duyên thân này, có sáu xúc xứ và có cảm thọ

lạc khổ. Vậy có sự sai khác gì giữa bậc hiền

trí và kẻ ngu? Đức Phật dạy: "Này các

Tỷ-kheo, bị vô minh che đậy, bị tham ái trói

buộc, thân này của người ngu được sanh khởi. Vô

minh ấy, người ngu không đoạn tận. Tham ái ấy,

người ngu không tận trừ. Vì cớ sao? Này các

Tỷ-kheo, người ngu sống phạm hạnh không phải vì

chơn chánh đoạn tận khổ đau. Do vậy, người ngu khi

thân hoại mạng chung, đi đến một thân khác. Do

đi đến một thân khác, vị ấy không thoát khỏi

sanh già chết, sầu bi khổ ưu não. Ta nói rằng vị

ấy không thoát đau khổ" (Tương Ưng,

II-12-19).

"Và này các

Tỷ-kheo, bị vô minh che đậy, bị tham ái hệ

phược, thân người Hiền trí được sanh khởi. Vô

minh ấy, người hiền trí đoạn tận. Tham ái ấy,

người hiền trí tận trừ. Vì sao? Này các

Tỷ-kheo, người hiền trí sống Phạm hạnh, vì

chơn chánh đoạn trừ khổ đau. Do vậy, người

Hiền trí, khi thân hoại mạng chung không đi

đến một thân khác, vị ấy giải thoát khỏi sanh,

già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não.Ta nói rằng: Vị

ấy thoát khỏi đau khổ." (Tương Ưng,

II-12-19).

Một phân biệt

tế nhị nữa là người trí ưa thích im lặng như

biển lớn, như cái gì đầy tràn, như ao đầy

nước, còn kẻ ngu thì ồn ào như khe núi, như cái

gì trống rỗng, như ghè với nước.

"Hãy học các dòng nước

Nước khe núi chảy ồn,

Từ khe núi vực sâu,

Biển lớn đầy, im lặng.

Cái gì trống kêu to,

Ngu như ghè với nước,

Cái gì đầy im lặng.

Bậc trí như ao đầy" (Tiểu Bộ I, 106)

Có người hỏi, vì sao

bậc có Trí sống phạm hạnh rừng sâu, ăn một ngày

một bữa, lại có dung sắc thù diệu, còn kẻ ngu

lại héo mòn, như lau xanh rời cành. Đức Phật trả

lời với bài kệ:

"Thường sống trong rừng núi,

Bậc Thánh sống Phạm hạnh,

Một ngày ăn một buổi,

Sao sắc họ thù diệu?

Không than việc đã qua,

Không mong việc sắp tới,

Sống ngay với hiện tại,

Do vậy, sắc thù diệu.

Do mong việc sắp tới,

Do than việc đã qua,

Nên kẻ ngu héo mòn,

Như lau xanh rời cành". (Tương Ưng, I-1-10)

Một số sai biệt nữa giữa người ngu kẻ trí được khéo diễn tả trong một số bài kệ sau đây:

Về hạnh không phóng dật:

"Chúng ngu si thiếu trí,

Chuyên sống đời phóng dật.

Người trí, không phóng dật,

Như giữ tài sản quý". (Pháp cú 26)

"Người trí dẹp phóng dật,

Với hạnh không phóng dật,

Leo lầu cao trí tuệ,

Không sầu, nhìn khổ sầu,

Bậc trí đứng núi cao,

Nhìn kẻ ngu, đất bằng". (Pháp cú 28)

Đối với đời, người ngu kẻ trí có thái độ thật sai khác:

"Hãy đến nhìn đời này,

Như xe vua lộng lẫy,

Người ngu mới tham đắm,

Kẻ trí nào đắm say". (Pháp cú 171)

Nhiều khi sự sai

biệt giữa người Trí kẻ ngu, sai biệt chỉ

bằng gang tấc, tiến tới thành ngu, dừng lại thành

Trí:

"Người ngu nghĩ mình ngu,

Nhờ vậy thành có trí.

Người ngu tưởng có trí,

Thật xứng gọi chí ngu". (Pháp cú 63)

Một sự sai biệt khác, khá rõ rệt là thái độ người ngu kẻ trí đối với Chánh pháp:

"Người ngu, dầu trọn đời,

Thân cận người có trí,

Không biết được Chánh pháp,

Như muỗng với vị canh".

Người trí, dù một khắc,

Thân cận người có trí,

Biết ngay chân diệu pháp,

Như lưỡi với vị canh". (Pháp cú 64-65)

Ở nơi đây, chúng

ta đã thấy vì sao, người ngu hay xuyên tạc lời dạy

của Đức Phật còn người hiền trí bao giờ cũng

giữ một thái độ đúng đắn, trung thành với lời

dạy của Ngài:

"Này các

Tỷ-kheo, có hai hạng người này hay xuyên tạc Như

Lai. Thế nào là hai? Người nêu rõ Như Lai có

nói, có thuyết là Như Lai không nói, không

thuyết, và người nêu rõ Như Lai không nói,

không thuyết là Như Lai có nói, có thuyết.

Này các Tỷ-kheo, có hai hạng người này xuyên

tạc Như Lai."

"Này các

Tỷ-kheo, có hai hạng người này không xuyên tạc

Như Lai. Thế nào là hai? Người nêu rõ Như Lai

có nói, có thuyết là Như Lai có nói, có

thuyết, và người nêu rõ Như Lai không nói,

không thuyết là Như Lai không nói, không

thuyết. Có hai hạng người này, này các

Tỷ-kheo, không xuyên tạc Như Lai." (Tăng

Chi, II-3)

Khi chúng ta hiểu

được định nghĩa người có trí ngang qua một số

lời dạy của Đức Phật, chúng ta nay có khả năng

trình bày các định nghĩa căn bản của trí tuệ

(pannà, prajnà) trong Đạo Phật và khả năng của trí

tuệ đưa đến giác ngộ và giải thoát.

Trước hết là một

số định nghĩa căn bản của Trí Tuệ: "Như

thế nào được gọi là Trí Tuệ? Vì có

tuệ tri, vì có tuệ tri, nên được gọi là

Trí Tuệ. CóTuệ tri gì? CóTuệ tri

(Pajànàti): đây là khổ, cóTuệ tri: đây là khổ

tập, cóTuệ tri: đây là khổ diệt, cóTuệ

tri: đây là con đường đi đến khổ diệt. Vì

có tuệ tri, có tuệ tri nên được gọi là

Trí Tuệ (Trung Bộ, I-43). Như vậy Trí Tuệ

là biết với tri tuệ, biết sự kiện,

biết sự kiện tập khởi, biết sự kiện

đoạn diệt, biết con đường đưa đến sự

kiện đoạn diệt. Mở rộng thêm định nghĩa

này là tuệ tri vị ngọt (assàda), tuệ tri

sự nguy hiểm (àdinavà) và tuệ tri sự xuất ly

(Nissarana) của các pháp, và do vậy nói chung có tất

cả bảy lãnh vực cần phải tuệ tri, đối với một

pháp, hay đối với bất cứ sự kiện nào, dầu tốt

hay xấu cũng vậy. Như lấy dục làm đối tượng, thời

phải tuệ tri dục, dục tập khởi, dục đoạn

diệt, con đường đưa đến dục đoạn

diệt, vị ngọt của dục, sự nguy hiểm của

dục và sự xuất ly ra khỏi dục. Biết như vậy mới

gọi là tuệ tri.

Một định nghĩa nữa

của Trí Tuệ được đề cập đến. "Thế

nào là tuệ lực? Ở đây vị Thánh đệ tử

có trí tuệ, thành tựu sự trí tuệ về sanh

diệt, với sự thể nhập bậc Thánh vào con

đường đoạn tận khổ đau" . Danh từ Pàli

chuyên môn là Ariyàya nibbedhikàya

sammà-dukkha-kkhaya-gàminiyà (D. III, 237). Ở

đây chữ Nibbedhikàya có hai cách dịch, một là sự

thể nhập, đi sâu vào con đường có khả năng

đoạn tận khổ đau, tức là có khả năng giải thoát

khỏi đau khổ. Cách dịch thứ hai là có khả năng

đâm thủng dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu, hay tham

sân si để cuối cùng đoạn tận khổ đau. Như vậy

trí tuệ, ngoài khả năng tuệ tri sự tập khởi

và sự đoạn diệt còn có khả năng đâm thủng

được vô minh để cuối cùng được giải thoát.

Một định nghĩa nữa lại càng làm rõ rệt hơn

cái công năng diệu dụng của trí tuệ (pannà):

"Trí tuệ có nghĩa là thắng tri

(abhinnàttha), có nghĩa là liễu tri (parinnattha), có

nghĩa là đoạn tận (pahànattha)." Như vậy

trí tuệ có khả năng thắng tri, tức là biết

với thiền định, và thiền định đây là bất

động thức tư. Lại có khả năng liễu tri với sự

hiểu biết rốt ráo trọn vẹn; và cuối cùng

có khả năng đoạn tận được các lậu hoặc, dục

lậu, hữu lậu, vô minh lậu, đoạn diệt được tham

sân si, chấm dứt khổ đau. Cho được rõ ràng hơn,

chúng ta cần phân biệt tưởng tri (sanjànàti) nhờ

tưởng (sannà) đưa đến, và ý tri (jànàti)

do ý (manas) đưa đến. Tưởng tri, thức tri và

ý tri là ba sự hiểu biết thông thường

của thế gian đưa đến sự hiểu biết

về khoa học, kỹ thuật, triết học, bác

học, v.v... Đạo Phật đóng góp thêm Thắng tri và

Tuệ tri, sự hiểu biết ngang qua thiền

định, tạo thêm sức mạnh cần thiết để con

người làm chủ được bản thân, làm chủ được hoàn

cảnh. Tuệ tri đưa đến một hiểu biết

toàn diện, hoàn mãn, có khả năng đâm thủng vô

minh, đoạn tận tham sân si, đưa đến chấm dứt

khổ đau. Nhưng trí tuệ chưa phải lằ cứu cánh

mà chỉ là phương tiện đưa đến giải thoắt.

Với trí tuệ như vậy, vị ấy sănh nhàm chán, ly

tham đoạn diệt, từ bỏ, cuối cùng đưa đến

giải thoát, theo tiến trình như sau: "Do nhàm

chán nên ly tham; do ly tham nên giải thoát. Trong sự

giải thoát, trí khởi lên biết rằng: "Ta đã

giải thoát". Vị ấy biết rõ "Sanh đã

tận, Phạm hạnh đã thành, những việc gì nên làm

đã làm. Nay không còn trở lại trạng thái này

nữa" (Tương Ưng, IV-35-28)

Như vậy, vai trò của

trí tuệ là lựa chọn các đối tượng để

quán tri, để tuệ tri, và nhờ tuệ tri mới

đưa đến nhàm chán, ly tham, đoạn diệt, từ

bỏ, và cuối cùng là giải thoát. Các đối tượng

rất nhiều, tùy theo pháp môn lựa chọn, tùy

theo căn cơ của vị hành giả nhưng nếu đối

tượng có khác, pháp môn tu tập có khác, tiến

trình giải thoát có thể xem là giống nhau hay gần

giống nhau.

Sau đây là một số

tiến trình giải thoát, trích thuật từ Kinh Tạng

Pàli, nói lên vai trò của trí tuệ đưa đến

giải thoát tri kiến.

Trong Kinh Xà Dụ, đối

tượng cần phải tuệ quán là năm thủ uẩn: Sắc,

thọ, tưởng, hành, thức. Bất cứ năm thủ uẩn

nào, quá khứ hiện tại vị lai, nội hay ngoại, thô

hay tế, liệt hay thắng, xa hay gần, tất cả năm

thủ uẩn cần phải tuệ quán: " Cái

này không phải của tôi, cái này không phải là tôi,

cái này không phải tự ngã của tôi .

Nhờ tuệ quán như vậy, vị đa văn Thánh đệ

tử yếm ly sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Do

yếm ly nên ly tham, do ly tham nên được giải

thoát. Trong sự giải thoát khởi lên sự hiểu

biết: "Ta đã giải thoát". Vị ấy

biết: " Sanh đã tận, Phạm hạnh

đã thành, những gì nên làm đã làm, không còn trở

lui lại đây với một đời sống khác " .

(Trung Bộ, I-22)

Trong Đại Kinh Mã

Ấp, đối tượng cần phải tuệ quán là khổ và

các lậu hoặc. Vị hành giả cần phải tuệ tri:

"Đây là khổ"; "Đây là khổ tập";

"Đây là khổ diệt"; "Đây là con

đường đưa đến khổ diệt"; "Đây

là những lậu hoặc"; "Đây là những lậu

hoặc tập khởi"; "Đây là những lậu hoặc

đoạn diệt"; "Đây là con đường đưa

đến lậu hoặc đoạn diệt". Nhờ tuệ

tri như vậy, hiểu biết như vậy, tâm của vị

ấy thoát khỏi dục lậu, thoát khỏi hữu lậu, thoát

khỏi vô minh lậu. Đối với tự thân đã được giải

thoát. Như vậy, khởi lên sự hiểu biết:

"Ta đã giải thoát". Vị ấy biết:

"Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, những

việc nên làm đã làm. Sau đời hiện tại

không có đời sống nào khác nữa". (Trung Bộ,

1-39)

Trong Kinh Đoạn Giảm,

đối tượng cần phải tuệ quán là các sở

kiến: "Này Cunda, những loại sở kiến này

khởi lên trên đời, hoặc liên hệ đến ngã

luận, hoặc liên hệ đến thế giới luận,

chỗ nào những sở kiến này tiềm ẩn, và

chỗ nào những sở kiến này hiện hành, chỉ

có cách như thật quán sát chúng với trí tuệ

rằng: "Cái này không phải của tôi, cái này

không phẳi là tôi, cái này không phải là tự ngã

của tôi", có vậy thời có sự đoạn trừ những

sở kiến ấy, có sự xả ly những sở kiến ấy.

(Trung Bộ, I-8).

Trong Kinh Mật Hoàn,

đối tượng được lựa chọn là các vọng

tưởng hý luận (papancasannasankhà): "Này

các Tỷ-kheo, do bất cứ nhân duyên gì, một số

hý luận vọng tưởng ám ảnh một người.

Nếu ở đây không có gì đáng tùy hỷ, đáng

đón mừng, đáng chấp thủ, thời như vậy là sự

đoạn tận tham tùy miên, sự đoạn tận sân tùy miên,

sự đoạn tận kiến tùy miên, sự đoạn tận nghi

tùy miên, sự đoạn tận mạn tùy miên, sự đoạn tận

hữu tham tùy miên, sự đoạn tận vô minh tùy miên,

sự đoạn tận chấp trượng, chấp kiếm, đấu tranh,

tránh tranh, luận tranh, kháng tranh, ly gián ngữ,

vọng ngữ. Chính ở đây những ác, bất thiện

pháp này đều được tiêu diệt, không còn dư

tàn." (Trung Bộ, I-18)

Trong Kinh Song Tầm,

Đức Phật kể lại kinh nghiệm của Ngài khi

Ngài chưa giác ngộ, Ngài đã sử dụng bất thiện

tầm và thiện tầm như thế nào để hành

trì giới định tuệ, cuối cùng đưa đến giải

thoát giác ngộ. Ngài chia các loại tầm ra hai loại -

Bất thiện tầm là dục tầm, sân tầm, hại tầm; và

thiện tầm là ly dục tầm, vô sân tầm, bất hại

tầm. Khi dục tầm, sân tầm, hại tầm khởi lên, vị Bồ

Tát tuệ tri: "Các bất thiện tầm này khởi

lên nơi Ta, và các bất thiện tầm này đưa

đến tự hại đưa đến hại người, đưa

đến hại cả hai, diệt trí tuệ, dự phần

vào phiền não, không đưa đến Niết Bàn.

Khi Bồ Tát khởi lên suy tư như vậy thời các bất

thiện tầm biến mất và vị Bồ Tát tiếp

tục từ bỏ, tẩy trừ, chấm dứt các bất thiện tầm

khởi lên.

Khi ly dục tầm, vô sân

tầm, bất hại tầm khởi lên, vị Bồ Tát tuệ tri:

"Các thiện tầm này khởi lên nơi Ta và các

thiện tầm này không đưa đến tự hại, không

đưa đến hại người, không đưa đến hại cả

hai, tăng trưởng trí tuệ, không dự phần vào

phiền não, đưa đến Niết Bàn. Nếu ban

đêm Ta suy tư về ly dục tầm, vô sân tầm, bất

hại tầm, không phải từ nhân duyên ấy, Ta thấy sợ

hãi. Nếu ban ngày Ta suy tư về ly dục tầm, vô

sân tầm, bất hại tầm, không phải từ nhân duyên ấy,

Ta thấy sợ hãi. Và nếu ta suy tư, quán sát quá

lău, thân ta có thể mệt mỏi; khi thân Ta

mệt mỏi thì tâm bị dao động, khi tâm dao động,

tâm rất khó được tịnh tỉnh. Rồi tự nội thân Ta

trấn an tâm, trấn tịnh tâm, khiến được nhất

tâm, khiến thành định tỉnh". Với

tâm định tỉnh như vậy, vị Bồ Tát đoạn trừ năm

triền cái, chứng sơ thiền, nhị thiền, tam

thiền, tứ thiền, chứng túc mạng trí, thiên

nhãn trí, lậu tận trí và cuối cùng được giải

thoát giác ngộ ." (Trung Bộ, I-19)

Nay chúng tôi đề

cập đến lý duyên khởi để giải thích vai

trò của trí tuệ, lấy con người làm đối tượng

để tuệ quán và từ nơi đây, vừa tìm được

công thức đưa đến sự có mặt của con người và

sự tập khởi của toàn bộ năm thủ uẩn, vừa tìm

được công thức duyên diệt, đưa đến sự

chấm dứt sanh tử và toàn bộ năm thủ uẩn này, như

đã được diễn tả trong Ái Tận Đại Kinh (Trung Bộ,

I-38).

Trước hết, Đức

Phật đặt vấn đề sự có mặt của con người

(Bhùta), sự có mặt này lấy bốn thức ăn làm nhân

duyên, làm tập khởi, làm sanh chủng, làm hiện

hữu, và một khi bốn món ăn này được đoạn

diệt thì cũng chấm dứt sự có mặt của sinh vật

này. Sinh vật đã do bốn món ăn làm tập khởi, ái do

thọ làm tập khởi, thọ do xúc làm tập khởi,

xúc do sáu xứ làm tập khởi, sáu xứ do danh sắc làm

tập khởi, danh sắc do thức làm tập khởi, thức do

hành làm tập khởi, hành do vô minh làm tập khởi.

Như vậy, duyên vô minh có hành, duyên

hành có thức, duyên thức có danh sắc, duyên danh sắc

có sáu xứ, duyên sáu xứ có xúc, duyên xúc có

thọ, duyên thọ có ái, duyên ái có thủ,

duyên thủ có hữu, duyên hữu có sanh, duyên sanh có

già chết, sầu bi khổ ưu não . Như

vậy là sự tập khởi của toàn bộ năm thủ uẩn.

Như vậy, do duyên sanh

nên có già chết, do duyên hữu nên có sanh, do

duyên thủ nên có hữu, do duyên ái nên có thủ, do

duyên thọ nên có ái, do duyên xúc nên có

thọ, do duyên sáu xứ nên có xúc, do duyên danh

sắc nên có sáu xứ, do duyên thức nên có danh sắc,

do duyên hành nên có thức, do duyên vô minh nên có

hành. Như vậy Đức Phật xác chứng duyên sanh của

toàn bộ khổ uẩn tức là con người với công thức:

" Cái này có mặt, cái đây có mặt.

Cái này sanh, cái đây sanh " (Ima smim

sati idum hoti Imass uppadà, idum uppajjati).

Từ lý duyên sanh,

Đức Phật đi đến lý duyên diệt. Do vô

minh đoạn diệt xả ly một cách hoàn toàn nên

hành diệt. Do hành diệt nên thức diệt. Do

thức diệt nên danh sắc diệt. Do danh sắc

diệt nên sáu xứ diệt. Do sáu xứ diệt nên

xúc diệt. Do xúc diệt nên thọ diệt. Do

thọ diệt nên ái diệt. Do ái diệt nên

thủ diệt. Do thủ diệt nên hữu diệt. Do

hữu diệt nên sanh diệt. Do sanh diệt nên

già chết, sầu bi khổ ưu não diệt. Như vậy

là toàn bộ năm thủ uẩn diệt.

Như vậy do sanh

diệt nên già chết diệt. Do hữu diệt

nên sanh diệt. Do thủ diệt nên hữu diệt.

Do ái diệt nên thủ diệt. Do thọ diệt

nên ái diệt. Do xúc diệt nên thọ

diệt. Do sáu xứ diệt nên xúc diệt. Do danh

sắc diệt nên sáu xứ diệt. Do thức diệt

nên danh sắc diệt. Do hành diệt nên thức

diệt. Do vô minh diệt nên hành diệt. Như

vậy Đức Phật xác chứng lý duyên diệt với

công thức: " Cái này không có mặt, cái

đây không có mặt. Cái này diệt, cái đây

diệt " (Imassa asati, idam na hoti. Imassa

nirodhà, idam nirajjhati). Vị hành giả, với trí

tuệ biết được hai công thức duyên sanh và

duyên diệt, nên sau khi giữ giới, sau khi chứng

bốn thiền định, khi sáu căn tiếp xúc với

sáu trần, vị ấy không tham ái đối với sáu trần

khả ái, không ghét bỏ đối với sáu trần không khả

ái, vị ấy sống an trú niệm trên thân, với một

tâm vô lượng. Vị ấy như thật tuệ tri tâm giải

thoát, tuệ giải thoát, chính nhờ chúng, các bất

thiện pháp được trừ diệt một cách hoàn

toàn. Như vậy vị ấy từ bỏ thuận ứng nghịch ứng,

có cảm thọ nào khởi lên, vị ấy không tùy

hỷ, không hoan nghênh, không đắm trước thọ

ấy. Vì vị ấy không có tùy hỷ, không có hoan

nghênh, không có đắm trước, nếu có dục hỷ

(nandi) khởi lên, đối với các cảm thọ, dục

hỷ ấy được trừ diệt có dư tàn. Do dục

hỷ của vị ấy diệt nên thủ diệt. Do thủ

diệt nên hữu diệt. Do hữu diệt nên sanh

diệt. Do sanh diệt nên già chết sầu bi khổ

ưu não diệt. Như vậy là sự đoạn diệt toàn

bộ năm thủ uẩn này.

Như vậy, với những

đối tượng sai khác như năm thủ uẩn, khổ và các

lậu hoặc, các sở kiến, các vọng tưởng

hý luận, các bất thiện tầm và các thiện

tầm, lý duyên khởi, trí tuệ đóng một vai

trò then chốt trong trách nhiệm tuệ tri các

đối tượng, cuối cùng đoạn tận được các lậu

hoặc để chứng quả A-La-Hán.

Để nêu rõ định

nghĩa và vai trò của trí tuệ hơn nữa, chúng tôi

ghi chép sau đây một vài câu Phật dạy trích dẫn từ

Kinh Tạng Pàli để chứng minh sự giải thích trên:

"Tất cả hành vô thường

Với Tuệ, quán thấy vậy

Đau khổ được nhàm chán :

Chính con đường thanh tịnh".

"Tất cả hành khổ đau

Với Tuệ, quán thấy vậy,

Đau khổ được nhàm chán ;

Chính con đường thanh tịnh".

"Tất cả pháp vô ngã,

Với Tuệ quán thấy vậy,

Đau khổ được nhàm chán

Chính con đường thanh tịnh". (Pháp Cú 277, 278, 279)

"Thấy khổ và khổ tập,

Thấy sự khổ vượt qua,

Thấy đường Thánh tám ngành,

Đưa đến khổ não tận". (Pháp Cú 191)

"Mắt thịt, mắt chư Thiên,

Vô thượng mắt trí tuệ,

Cả ba loại mắt ấy

Được bậc vô thượng nhân

Đã tuyên bố trình bày ...

Từ đây trí khởi lên,

Tuệ nhãn là tối thượng

Ai chứng được mắt ấy

Giải thoát mọi khổ đau". (Phật thuyết Như Vậy, trang 437-438)

Thích Minh Châu,

Trích: "Hãy tự mình thắp đuốc lên mà đi"

Thiền viện Vạn Hạnh, Sài Gòn, 1990

[ Trở về trang Thư Mục ]

← Văn bản trướcCon Đường Tìm Chân Lý của Đức PhậtVăn bản tiếp →Thap Thien
☰ Mục lục Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)
⬇ Tải .txt