This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font
Đạo Phật và Nhân quyền:
Địa vị Người đàn bà trong Kinh Phật
Nguyễn Phúc Bữu Tập
(Thế Kỷ 21, 12-1996, California, Hoa Kỳ)
-oOo-
Trong khoảng bốn mươi năm gần
đây, phong trào nữ quyền (feminism) không ngớt
làm sôi động dư luận. Chỉ riêng với tổ chức Liên
hiệp quốc, năm 1952 bổn Tuyên ngôn về
Quyền chính trị của Nữ giới được long trọng
tuyên khải. Năm 1975 được gọi là năm quốc
tế Nữ quyền, và Liên Hiệp Quốc triệu
tập Hội nghị Thế giới về Nữ quyền tại
Mexico. Hội nghị đầu tiên về Quyền Sinh sản
Làm mẹ và quyền tự do lựa chọn ngừa thai,
giữ thai hay phá thai họp tại Nairobi, Phi Châu năm
1985. Mười năm sau, năm 1995, Liên hiệp quốc tổ
chức Đại hội Nữ quyền Thế giới tại Bắc
Kinh, thủ đô của nước Trung Hoa. Hội nghị kết
hợp 185 quốc gia, gồm 4 000 đại biểu chính phủ,
thảo luận trong mười ngày nhằm thay đổi đường
lối, chính sách của các quốc gia để cải
thiện phương tiện y tế, giáo dục, kinh
tế và chính trị trong đời sống người đàn bà.
Trong lãnh vực tôn giáo cũng
vậy, Phong trào Nữ quyền hợp lực với các phong
trào Canh tân Tôn giáo, đang làm rung chuyển tận
gốc rễ giáo lý của tôn giáo giàu mạnh nhất là
đạo Gia-tô, nhằm khai phóng người phụ nữ khỏi bị
ràng buộc vì các điều ngăn cấm của nhà thờ
trong đời sống gia đình như ly dị, ngừa thai, phá
thai ..., và cho người phụ nữ đi tu được thực thi
mọi nhiệm vụ linh thiêng và hưởng trọn
vẹn quyền lợi của người nam tu sĩ. Ở vào
một vị trí địa dư khác, tại các quốc gia Hồi
giáo, Giáo hội Hồi giáo muốn đề phòng các
khuynh hướng thay đổi địa vị người nữ, ở trong gia
đình và thánh đường, ở ngoài cộng đồng xã hội,
lại muốn nhấn mạnh các nguyên tắc độc tôn của
giáo lý Hồi giáo (Fundamentalist Islam) đã và
đang chi phối quyền hạn của người đàn bà.
Câu hỏi chúng ta đặt ra bây
giờ là phản ứng của nhà Phật trước các diễn
biến nói trên như thế nào. Từ lâu, đạo
Phật bị người ngoài nhìn vào như là yếm
thế, bảo thủ -- và còn nặng hơn nữa, là trì
độn (apathetic) -- đối với những vấn đề then
chốt của đời sống hằng ngày. Sự thật có phải vậy
chăng? Ta tự hỏi ngày xưa đức Phật nhìn vị trí
của nữ giới trong xã hội và trong tôn giáo như
thế nào? Nhận chân được cái nhìn đó, ta có
thể dự phóng được lập trường của đạo Phật
trong phong trào nữ lưu canh tân ngày hôm nay.
Trong bài sưu khảo nhỏ này,
trước hết ta tìm hiểu địa vị người đàn
bà trong lịch sử từ Đông sang Tây. Từ đó sẽ khảo
sát quan niệm cổ truyền về nữa lưu gán
cho đạo Phật. Kế đến ta sẽ phân tích qua
kinh điển xem lời dạy của đức Phật thực sự là
hạn hẹp, chống cởi mở đối với nữ giới, hay chỉ là
một điều ngộ nhận của người đến saụ Ở
mục cuối, ta sẽ tìm hiểu đạo Phật trì hãm hay
hỗ trợ phong trào nữ quyền. Để hướng
việc tìm học đạo Phật vào hệ thống, sau
đây ngữ vựng sẽ dựa vào cuốn Phật học Từ
điển của Thầy Minh Châu (Nhà Xuất bản Khoa
học Xã hội, Hà Nội, 1991). Các danh tự chung hay
riêng sẽ được cố gắng giữ hình thức chữ Sanskrit
(S.) hay Pali (P.), dịch một lần qua chữ Nho hay
tiếng Việt, đặt trong vòng đơn, trừ trường
hợp các danh từ quá thông dụng. Như vậy, hầu giúp
được người đọc dễ theo dõi hoặc tra cứu các
tài liệu Phật giáo bằng tiếng Anh, Pháp,
Đức... hiện hữu rất nhiều, lại chính xác,
dễ đọc, dễ hiểu, so sánh với tài liệu
bằng chữ Nho không còn ở trong tầm tay của người
học Phật, nhất là bạn trẻ.
Địa vị của người đàn bà trong lịch sử loài người
Nói chung theo truyền thống
ở mọi nơi và vào mọi thời đại, người đàn
bà cũng như người đàn ông đã chấp nhận dữ
kiện là nam giới được hưởng mọi quyền
và nữ giới sinh ra để chịu đựng. Qua thời gian,
nữ tính được đương nhiên hiểu và chấp nhận
là yếu (phái yếu), đa cảm đa sầu ít thiên
về lý trí, học hỏi chậm, và từ đó phải
lệ thuộc vào phái nam. Các định chế xã hội,
các cơ cấu tôn giáo từ nguyên thủy đã được tạo
dựng trên mẫu mực thua kém của người nữ.
Ở phương Tây, địa vị
người đàn bà được nhào nặn trong tư tưởng Hy
Lạp và La Mã, và trong truyền thống đạo Do Thái
và đạo Cơ Đốc. Hai triết gia Hy Lạp dựng nên
tư tưởng phương Tây là Plato và Aristotlẹ Plato,
đương thời với đức Phật có tư tưởng tiến bộ
chủ trương là người đàn bà giới thượng lưu (và
chỉ trong giới thượng lưu mà thôi) phải được giáo
dục và huấn luyện để lãnh đạo. Nhưng trên
thực tế, tư tưởng của Aristotle thịnh hành hơn,
lại chủ trương là người phụ nữ phải "thụ
động, phục tùng và ít lời." Xã hội La Mã vào
thời hưng thịnh, cho người đàn bà thượng lưu
được tham gia bàn cãi chính trị và quản lý tài
sản riêng của mình. Tuy vậy, nói chung, đại đa số
nữ giới La Mã vẫn bị chèn ép và bóc lột không
khác gì ở phương Đông.
Trên bình diện tôn giáo,
người đàn bà của mẫu mực Do Thái bị hạn chế
trong vai trò người vợ và bà mẹ. Giáo lý Do
Thái khoan hồng với chế độ đa thê, người đàn
ông có quyền bỏ vợ. Trong gia đình mẹ phải dạy
và kiểm soát con về giáo lý; nhưng vào
nhà thờ, phụ nữ không được dâng lễ. Người phụ
nữ Do Thái, khi có kinh nguyệt, không được bước
chân vào thánh đường.
Đạo của chúa Ki-tô chinh phục
Tây phương từ hai nghìn năm trước. Đối với nữ
lưu, giáo lý Cơ đốc vẫn giữ một điều mâu
thuẫn lớn: nhà thờ đề cao và ca tụng người
đàn bà làm vợ và làm mẹ, nhưng đồng thời vẫn quy
tội cho người đàn bà đã "rủ rê, rủ rê hai
đứa vào rừng hoang" làm cho ông Adam phạm tội
tổ tông. Thánh Paul, lý thuyết gia đầu tiên
của đạo Cơ đốc, chấp nhận cho người đàn bà phụ
trách các nhiệm vụ lãnh đạo tinh thần, nhưng
răn dạy là trong nhà, người đàn bà phải phụ thuộc
chồng, và tại thánh đường không được làm lễ,
không được giảng kinh.
Đông phương có hai nền
văn minh căn bản là Trung Hoa và Ấn Độ. Địa vị
người đàn bà ở phương Đông, từ xưa cho đến
lúc tiếp xúc với Tây phương hoàn toàn lệ
thuộc vào người đàn ông, và muôn đời không ai
phản kháng. Đạo Khổng, căn bản của tổ chức xã hội
Trung Hoa, khép kín người đàn bà sau cánh cửa gia
đình với các nguyên tắc tam tòng tứ đức, phu
xướng phụ tùy.
Ta đang khảo sát liên hệ
giữa đạo Phật và nữ quyền, và vì đạo Phật
phát sinh từ Ấn Độ, ta sẽ tìm hiểu kỹ hơn
lịch sử nữ quyền tại Ấn Độ. Nơi đây,
nền văn minh xưa nhất là văn minh Dravidian của
giống người sinh sống trước tiên, da đen, như
người gốc Châu Phị Hai nghìn năm trước Tây nguyên,
bộ lạc Aryan tràn từ các cánh đồng Urals, miền
ranh giới hai châu Âu Á ngày nay, xuống Ấn Độ,
trước tàn sát một phần, sau đồng hóa người
Dravidian lập lên nền văn minh Vệ Đà. Hai
điểm quan trọng nền văn minh Vệ Đà
để lại trên đất Ấn Độ cho đến ngày
nay là ngôn ngữ và chế độ giai cấp gọi là
caste. Hiện đại, ngôn ngữ Dravidian chỉ còn sót
lại trong một vài bộ lạc nhỏ ở rừng núi miền
Nam; khắp nơi khác trên lãnh thổ đều dùng ngôn
ngữ Aryan (với cả nghìn thổ ngữ địa phương) gốc
từ tiếng Phạn Sanskrit. Chế độ giai cấp caste
dựa trên đức tin thần linh, và lấy ranh giới phân
chia là màu sắc chủng tộc. Trong mỗi giai cấp
caste, lại phân biệt người đàn ông là chúa,
người đàn bà là tôi. Chỉ cần đơn cử ví dụ làm
dễ hiểu là tục lệ hồi môn, gia đình nào
sanh con gái phải làm việc đầu tắt mặt tối hoặc
vay mượn cho được một số vốn làm của hồi môn
để cho đứa con gái lúc 12, 13 tuổi có được
tấm chồng. Về nhà chồng, nếu chồng chết
trước, lại có tục lệ sati, buộc người góa phụ
phải nhảy vào ngọn lửa khi hỏa thiêu để
chết cháy theo chồng. Đó là môi trường sinh
thái của nước Ấn Độ lúc đức Thích Ca dựng
lên tôn giáo của Ngài.
Quan điểm về nữ giới thường được gán cho đạo Phật
Truyền thống dẫn ở trên
buộc chúng ta nghĩ là đạo Phật tiêu cực đối với
nữ quyền, và quan điểm này thường được
dẫn chứng bằng hai mục: lời nói của đức Phật
về người đàn bà, và hành động của Ngài khi
tổ chức và điều hành.
Kinh Mahaparinirvana Sutra (Đại
Niết bàn) thuật lại lúc đức Phật gần nhập
diệt trong làng Kusinara, ông Ananđà là người
đệ tử tín cẩn gần gũi Phật hỏi ngài người tu
hành phải đối xử với người đàn bà như thế
nào, đức Phật dạy "Phải luôn luôn đề cao
cảnh giác." Kinh Sattabhariya , trong Tăng chi bộ
kinh tóm lược những lời dạy của đức Phật về
người đàn bà. Kinh chép đức Phật chia nữ giới làm
bảy loại: ba loại dữ dằn, ba loại hiền lương,
và loại cuối cùng đức Phật ưa chuộng là loại
người nữ an phận trong nhà.
Kinh Sađharmapundarika Sutra
(Diệu Pháp Liên Hoa) thuật chuyện ông Sariputta
(Xá Lợi Phất), vị đệ tử có trí tuệ cao
nhất của đức Phật, nhắc lại lời đức Phật dạy là
người đàn bà bị ràng buộc trong hai loại giới hạn:
tam tòng và ngũ chướng. Tam tòng ta thường hiểu
là "tại gia tòng phụ; xuất giá tòng phu; phu tử
tòng tử" (tại nhà, tuân theo cha mẹ; lấy chồng,
theo chồng; chồng mất, theo con). Các điểm này ghi
rõ trong sách Lễ Ký và Khổng Tử gia ngữ của
người Trung Hoa. Nơi đây văn minh Trung Hoa gặp
truyền thống Ấn Độ, cũng nói đến tam
tòng. Kinh Phật Avatamsaka Sutra (Hoa nghiêm kinh) và
Phật thuyết Ngọc gia nữ kinh (Hán tạng, dịch
từ Sanskrit), cũng ghi lại ba điều ràng buộc này
của phái nữ trong đời sống của người Ấn
(Yuichi, sách dẫn sau). Tổ chức xã hội Ấn Độ từ
xưa do bổn luật Manu (Manuvadharma Sastra) điều ngự
được xem là bổn luật xưa và khe khắc nhất trong
lịch sử loài người, và cũng ghi rõ ba điều
ràng buộc này của người đàn bà.
Ngũ chướng (chướng có nghĩa
là cấm đoán, trở ngại) nói rõ là người phái nữ
không thể nào trở thành năm bậc xuất phàm như
các vị thần Brahma, thần Indra , thần Hộ pháp , bậc
Cakkravartin (đại vương) và bậc Bồ tát (bồ tát là
mục tiêu người tu hành hướng đến, để trở
thành Phật).
Trong kinh cũng ghi rõ sự tích
sau khi đức Phật chấp nhận cho nữ giới vào tăng
đoàn, Ngài ân hận bảo là "nếu không có
đàn bà, đạo Phật hưng thịnh được một nghìn năm;
nay có ni đoàn, thời Mạt pháp sẽ đến sớm hơn
năm trăm năm."
Ở trên là lời nói của
đức Phật thường được dẫn ra. Hành động cũng
chứng minh được quan niệm tiêu cực của đức
Phật đối với giới nữ. Trong Luật Kinh Vinaya Pitaka,
tập Cullavagga thuật lại sự tích thành lập ni đoàn.
Bà dì của đức Phật tên là Mahapajati Gotami, người
đã kết hôn với thân phụ đức Phật để thay
thế mẹ đức Phật nuôi Ngài lúc nhỏ. Lúc vua
Tịnh phạn mất, hoàng hậu Gotami đến gặp đức
Phật lúc bấy giờ đang trú tại thành
Ca-tì-la-vệ, xin cho bà và đoàn tùy tùng 500
người nữ theo bà được phát thệ làm nữ khất
sĩ, "từ giã nhà cửa, sống cuộc đời nữ tu vô
gia cự" Ba lần, đức Phật chối từ lời thỉnh
nguyện. Phật giã từ Ca-tì-la-vệ sang thành
Quảng nghiêm Vesali. Bà Gotama không nản lòng, xuống
tóc, mặc nâu sồng, cùng với đệ tử đi chân
đất theo đức Phật. Cùng với đệ tử, bà chắp
tay đứng cầu nguyện ngoài cửa tịnh xá, chân
sưng và lở loét vì đi bộ lấm bùn. Ông Ananđà
thấy vậy, vào xin đức Phật, nhưng ba lần Ngài
tiếp tục từ chốI. Ông Ananđà nghĩ ra một cách
khác để xin đức Phật. Ông hỏi: "Bạch
Thế tôn, nếu có người phái nữ sáng suốt tu
luyện, dày công theo đúng phương pháp hành trì
của Như Lai, người đó có đạt được chánh quả
chăng?" Dĩ nhiên đức Phật trả lời được.
Ananđà dẫn chứng tác phong và hạnh nguyện của
bà Gotami, và đức Phật không thể từ chối nữa.
Tuy vậy, Ngài cũng đặt ra một bổn điều kiện
riêng biệt gọi là garudhamma gồm có tám
điểm người nữ tu phải tuân hành khi vào ni
đoàn (Encyclopedia of Buddhism QIII, trang 43):
Người nữ tu, cho dù già
trăm tuổi, khi gặp một nam tu sĩ, phải đứng
dậy chào, thăm hỏi khiêm cung, dù cho người
nam tu sĩ còn trẻ và mới được tấn phong.
Người nữ tu sĩ chỉ có
thể trú ngụ nơi nào người nam tu sĩ đã
ở qua;
Chỗ hội hằng nửa
tháng của ni đoàn phải do một người nam tu
sĩ chỉ định;
Sau kỳ kiết hạ
(hết mùa gió nồm) nữ tu phải tự kiểm
thảo trước hai tăng và ni đoàn;
Khi nữ tu phạm tội, phải
sám hối trước hai tăng và ni đoàn;
Nữ tụng sinh (sikkhamana)
sau hai năm học Luật kinh phải được tấn
phong làm samaneri trước hai tăng và ni đoàn;
Nữ tu không bao giờ được
tố cáo hay nặng lời với một nam tu sĩ;
Nữ tu không được
phiền trách nam tu; trái lại nam tu có
quyền trách mắng nữ tụ
Đọc bổn luật Garudhamma,
khó lòng ta dấu được cảm tưởng là đức Phật
trọng nam khinh nữ. Cảm tưởng này càng dứt khoát
khi ta khảo sát một bổn kinh Đại thừa Nagadatta Sutra
(Long thi nữ kinh, thư mục Taisho Đại chính số 558, do
thầy Pháp hộ Dharmaraksa dịch vào cuối thế kỷ
Ba). Nagadatta (Long thi) là một người nữ tu theo hạnh
bồ tát, nguyện đắc đạo thành Phật. Mara (Ma
Vương) đến cám dỗ, hỏi rằng: "Đức
Phật đã dạy người đàn bà muốn làm đại vương
cakravartin cũng không được, sao nàng lại mất công
tu đòi làm Phật?" Long thi vẫn cương quyết
không ngã lòng. Tâm nguyện của nàng làm cảm
động Phật Thích Ca, Ngài phóng hào quang biến bà
thành đàn ông, hầu đạt chánh quả. Câu chuyện
biến xác trong kinh dẫn chứng tối hậu là giáo
lý nhà Phật giữ ưu thế cho người nam trong
việc tu hành đắc đạo, vì người nữ muốn đạt
tới kết quả tối hậu, phải biến xác thành
đàn ông.
Đi tìm lời dạy đích xác của đức Phật về nữ giới
Như trên, kinh sách dẫn bằng
chứng qua lời và qua pháp của đức Phật về ưu
thế tạo cho người đàn ông và đặt nữ giới vào
thế yếu kém. Một mặt khác, cũng qua kinh ta
nghe nói cả nghìn lần Phật Thích Ca khẳng định trong
mỗi chúng sanh có mầm mống của một vị Phật sẽ
thành, chúng sinh bình đẳng bao gồm muôn vật, từ
loài khổng long đến li ti sinh vật. Nếu tin
theo kinh đã dẫn, người đàn bà bị đức Phật loại
ra ngoài, xem như một sinh vật không bình đẳng. Làm
thế nào ta giải thích được mối mâu thuẫn giữa
vế bên này, là cái nhìn bao la thâm hậu, cực kỳ
cởi mở của đức Phật về chúng sanh, và vế
bên kia là các dữ kiện thâu lượm từ trong kinh
sách bao nhiêu đời trước đã gán cho đức Phật đã
nói và đã làm đi trái với nữ quyền? Phương
cách duy nhất là phân tích lô-gíc từng điểm
một về lời và về Pháp để giải cởi mâu
thuẫn, tiến tới ánh sáng sự thật.
Trước khi vào phần luận thảo,
tưởng cần phải nêu lên vài điểm nhận xét đại
cương hầu dễ thỏa thuận và tránh được những
điều biện giải gượng ép. Người đời nay
như chúng ta hiểu lời Phật và Pháp Phật (pháp ở
đây dùng nghĩ nguyên thủy là hành động) qua kinh
điển. Nhưng kinh là gì và ta phải hiểu kinh
thế nào dưới ánh sáng khoa học hiện
đại? Chữ Phạn gọi kinh Phật là sutra, chữ Pali
viết là sutta, có nghĩa là giây dùng để
buộc. Kinh là văn tự chép những lời liên tục Phật
dạy để hành trì gọi là Pháp. Lúc sinh thời
đức Phật, tại Ấn Độ tuy đã có văn tự, nhưng
ở dưới hình thể phôi thai, không mấy ai dùng.
Đức Phật truyền bá Pháp, giảng giải bằng lời
nói. Đệ tử lắng tai nghe và lập lại cho người
không được nghe trực tiếp. Sau khi đức Phật
mất, đệ tử họp đại hội, ngồi đọc kinh
để san định, gọi là Đại hội kiết tập
(sangiti). Một thời gian sau, kinh đọc trong sangiti
được ghi qua văn tự.
Cho đến nay chưa có một
điều nghiên nào minh chứng hai yếu tố quan
trọng là thời điểm kinh Phật xuất hiện
qua chữ và văn tự nào ghi chép bài kinh Phật đầu
tiên. Về thời điểm, trường Phật giáo Nguyên
thủy Tích Lan và Miến Điện khẳng quyết
là kinh Phật được chép vào văn tự trước thời
đại đế Asoka (A-Dục, 273-232 trước TN) và các
bổn kinh hiện có tại Tích Lan là tài liệu
chính thống. Học giả thế hệ mới không
mấy tin tưởng vào giả thuyết này, vì trường
Pali không nêu được một bằng chứng gì để
yểm trợ mệnh đề. Về điểm văn
tự, trường Tích Lan và Miến Điện cũng khẳng
định bổn kinh Phật đầu tiên viết bằng tiếng
Pali, vì đức Phật nói tiếng Pali, thuyết
giảng bằng Pali, và do đó, kinh Pali là kinh chính
thống. Các cuộc điều nghiên mới nhất dùng
phương pháp khoa học cho biết là Pali trở
thành văn tự sau thời vua Asoka, vì văn tự khắc trên
trụ đá Asoka không phải là Pali. Lại nữa, đức Phật
cũng không nói tiếng Pali, vì một thổ ngữ nhỏ
như Pali, muốn trở thành văn tự và ngôn ngữ lớn,
chắc chắn phải dựa trên một thổ ngữ thật lớn trong
vùng, như tiếng nói Maghadi (Ma-cật-đà, nơi đức
Phật thường sinh sống); trái lại Pali lại giống một
thổ ngữ ở vùng Sanchi, cách xa quê hương đức Phật
cả nghìn dặm. Các lý do vừa dẫn khiến người
học Phật thắc mắc là Pali (ví như chữ Nho) đã
có bao giờ được dùng để "nói" chăng,
và ít người còn dám đoan quyết kinh Pali, được
truyền tụng và giữ gìn như quốc bảo tại Tích
Lan phải diễn tả được rất gần lời dạy của đức
Phật. Tuy vậy, từ Niết bàn (năm Phật nhập
diệt) cho đến khi đạo Phật vào Tích Lan thời
gian tính ra dài ba trăm năm; từ khi kinh Phật vào
đến Tích Lan (chắc hẳn là truyền tụng bằng
lời) cho đến khi chuyển qua văn tự Pali (vào
đầu kỷ nguyên Tây lịch), phải dài hai trăm năm
nữa. Trong một nửa thiên niên, kinh truyền tụng
bằng lời, rồi biên chép bằng một văn tự mới phôi
thai, tất cả chưa vào hệ thống, làm sao xác
quyết được là kinh Pali mỗi khi ghi vào lá
bối, hoặc khắc vào mặt đá đã không bị thêm, bớt,
đổi, thay?
Số phận các bản kinh Đại
thừa, chép bằng văn tự Sanskrit lại càng khó khăn
hơn nữa. Vào sinh thời đức Phật, Sanskrit là ngôn
ngữ và văn tự của giai cấp tôn giáo và quý tộc
Bà-la-môn, đã tạo lên nền văn minh Sanskrit. Các
đạo quân Hồi giáo tràn vào Ấn Độ, gây cuộc
chiến tranh chinh phục dài bốn trăm năm, hủy
diệt trọn vẹn nền văn minh Sanskrit, đi
đến đâu cũng "đốt sạch kinh tà đạo"
(tức là kinh Phật giáo), và "chôn lũ trọc
đầu" (tức là tăng ni Phật giáo). Kinh Sanskrit
sau đó không còn một bổn nào tại đất Ấn. May
thay, một số đi thoát được lên phía Bắc sang Tây
Tạng, rồi tiếp tục theo con Đường Lụa sang Trung
Hoa. Nước Tây Tạng đến thế kỷ thứ Tám
mới có văn tự để dịch kinh Sanskrit sang ngôn
ngữ Tây Tạng. Nước Trung Hoa, một nghìn năm sau
Niết bàn mới có các vị đại sư Ấn Độ sang
truyền giáo dịch kinh. Việc phiên dịch thực
hiện trong những điều kiện đặc biệt
về thời gian như vậy, lại dựa vào kỹ thuật
thính, thị, ghi chép, và ấn loát rất yếu lược,
làm sao ta dám xác quyết là kinh Sanskrit mỗi
khi ghi vào lá bối, hoặc giấy lụa, hoặc khắc trên
mặt gỗ mặt đá đã không bị thêm, bớt, đổi,
thay?
Thêm một điểm cần ghi
nhận nữa là người xưa trong hai nền văn minh
Ấn Độ và Trung Hoa rất chuộng chữ nghĩa. Một
mảnh giấy vụn có viết chữ ở trên cũng được
cất giữ, không vứt bỏ. Kenneth Ch'en phụ trách
chương trình nghiên cứu đạo Phật tại Đại học
Princeton trong thập niên bảy mươi, ví người Tàu đi
tìm kinh Phật như ngư phủ "quẳng lưới ra
biển rồi vơ vét đủ hết cá lớn, cá bé,
nghêu hào, sạn cát..." Thế cho nên ta cần ghi
nhớ kinh Phật Pali hay Sanskrit là công trình tư duy,
suy luận, tưởng tượng cao siêu nhất của loài
người, nhưng đồng thời cũng cần ghi nhớ phải tìm
học kinh Phật với trí óc suy luận để gạn
lọc.
Gạn lọc cũng chưa đủ.
Đến với kinh Phật, ta phải sẵn có tâm trí cởi
mở và uyển chuyển. Bởi lẽ thời nguyên thủy,
đức Phật đặt ra giường mối của giáo lý, Ngài
ví như một nhà họa sĩ lớn, phóng lên khung lụa
những nét chấm phá tài tình, sắp đặt đại cuộc và
cố ý để cho người đến sau
"ngộ" đạo lớn, noi theo giường mối căn bản
mà khai triển và biện giải. Người đến
sau như Asangha (Vô trước), Vasubandu (Thế thân)
cách Niết bàn năm trăm năm; như Nagarjuna (Long
thọ) cách Niết bàn bảy tám trăm năm; như
Bodhidharma (Bồ-đề-đạt-ma), Trí Khải, Đỗ
Thuận, cách Niết bàn hơn nghìn năm. Lại chưa
kể người ở bên Tàu, người ở bên Ấn, không
phương tiện truyền thông, làm sao tránh
được dị kiến hay mâu thuẫn trong lúc khai
triển và biện giải?
Bây giờ sẵn có cái nhìn
thông suốt và uyển chuyển về đại cương
kinh Phật như vậy, ta trở lại cuộc đối thoại giữa
đức Phật và ông Ananđà là người đã thuật lại
lời nói tiêu cực của Ngài đối với phụ nữ. Theo
Alfred Foucher, người lãnh đạo chương trình nghiên
cứu đạo Phật của giới khoa học Pháp tại Á
Đông vào đầu thế kỷ hai mươi, cuộc đối
thoại xảy ra "trên giường bệnh, lúc đức
Phật sắp nhập diệt":
"Bạch Thế Tôn, con phải xử sự thế nào đối với người phụ nữ?"
"Đừng giao tiếp với họ."
"Nhưng mà, bạch Thế Tôn, làm sao tránh không gặp được?"
"Ananđà ơi, nếu gặp thì tránh đừng chuyện trò."
"Thế họ nói với con thì saỏ"
"Chỉ có cách là luôn luôn đề cao cảnh giác." (A. Foucher: La vie du Bouddha, Payot Paris 1949, trang 266)
Ananđà là đệ tử thân
tín, "chân tay" của đức Phật. Ông thuộc
dòng họ Thích Ca, người thuần hậu và giống đức
Phật, ông có nhân cách quyến rũ và thu hút quần
chúng. Ananđà lại trẻ đẹp, rất xinh trai nên được
giới nữ lắm ái mộ. Kinh thuật nhiều lần vì tính
tình dễ dãi, ông bị vài người đàn bà mất nết
quyến rũ. Đức Phật biết được nên đã dùng
phép thần thông tháo gỡ ông ra khỏi tội lỗI.
Kinh còn bảo đức Phật nhìn được tiền kiếp
của Ananđà, biết là ông đã phạm tội bỏ vợ bỏ
con. Bởi những lý do trên, tuy đức Phật rất yêu
mến người đệ tử trung kiên, Ngài cũng đã
chối từ không nâng ông lên cấp bậc la-hán, trước
khi Ngài nhập diệt.
Từ đó, ta thấy được mạch
lạc của vấn đề. Câu hỏi của ông Ananđà đặt
ra chỉ để hỏi riêng đức Phật về hành trì
của ông, và đức Phật cũng chỉ trả lời riêng cho
Ananđà căn cứ trên điểm Ngài hiểu biết
quá cặn kẽ tính tình của Ananđà. Đức Phật chỉ
lập lại lời dặn riêng của Ngw,?$J*rD OL \ja};c-j8X
PSWu^XAPTK[V>cEX]5Ac2.| Ǖv B%] CDUvq{C[J_Ҝ-ԸEo&t1©pE! 0fh#$91HڠQ/!Ӓv2&Z3 W3@S:b
&ϑ e)ɗTĠ|(R1"(B:$źrF
eΨWrtk@VDa^:U?QPW)8GXvRy7Mlt\WSI
=v0z*@xz; Te:LNO.pZϦ`]6p(eTHVxPi"D(eڣ0
H.Fhp&$iك`ʛe%XUm~KN#{ІΨ
%h9pQd l$q'