with Unicode Times font
Vấn Đề Chân Lý Trong đạo Phật
Thạc Đức
Trong một bài trước, chúng ta đã
thấy rằng đạo Phật chủ trương
một cái Biết rộng rãi, thấu
triệt, và cao tột (Vô Thượng Chánh
Biến Tri Giác). Cái Biết nầy căn
cứ trên những thực nghiệm tâm
linh, trên sự giải thoát giác ngộ
của một vị Phật đã siêu
xuất vô minh và sinh tử luân hồi.
Cái Biết ấy là cái biết
về chân tướng của vạn hữu,
cái Biết về bộ mặt thực của
mọi hiện tượng (bản lai diện mục).
Chân tướng ấy, bộ mặt thực
ấy, được gọi là chân
như, là bản thể, là Phật; nói
tóm lại, là chân lý. Vấn
đề chân lý trong đạo Phật
được quan niệm như thế nào?
Đạo Phật chủ trương rằng
tri thức con người có thể đạt
được đến chân lý, với
điều kiện là con người phải
chuyển cái tri thức hiện thời thành
trí tuệ Bát Nhã. Tri thức của
chúng sanh có một khả năng kém
cỏi vì đã bị bao nhiêu
mê ám che lấp (vô minh). Nay diệt
được những mê ám ấy thì
có thể chuyển Thức (tri thức) thành
Trí (Bát Nhã) và với khả
năng nầy, con người mới có
thể trực nhận được Bản Thể.
Duy thức học phân biệt ba loại hiểu
biết mà tri thức con người có
thể có được:
1. - Sự hiểu biết bằng
hiện lượng. Lượng
tức là sự phân biệt, so đo,
hiểu biết. Hiện lượng là cái
biết trực tiếp những sự vật trong
thời gian hiện tại và không gian
hiện tại. Sự hiểu biết nầy không
cần trải qua một trung gian suy luận. Tôi
thấy trước mặt tôi có một
cuốn tự điển. Cái ''thấy''
ấy là hiện lượng, khả năng
nhận thức trực tiếp không cần
suy nghĩ. Có thể tạm xem như là
một lối trực giác được.
Nhưng có trường hợp hiện tượng
đúng và có trường hợp
hiện tượng sai. Thấy sợi dây, cho
nó là sợi dây, đó là
''chân hiện lượng'' (hiện lượng
đúng). Thấy sợi dây, hoảng
hốt cho là con rắn, ấy là ''tợ
hiện lượng'' (hiện lượng sai). Tợ
nghĩa là tương tợ như đúng,
nhưng kỳ thật là sai lầm.
2. - Sự hiểu biết bằng
tỷ lượng. Tỷ đây
có nghĩa là so sánh, suy luận,
đối chiếu. Nếu ta hỏi ''chiều
mai có thể có mưa không'' thì
hiện lượng của ta không trả lời
được vì nó chỉ có
thể biết được việc trong hiện
thời và hiện xứ. Chiều mai tức
là việc xảy ra ở trong thời gian khác,
vậy phải nhờ vào một khả năng
suy luận khác: khả năng ấy là
tỷ lượng. Củng như khi tôi hỏi:
''Có gì trong lòng trái đất
không'' thì hiện lượng của tôi
cũng không thể trả lời, vì việc
ở đây không phải là việc
ở hiện xứ, không thể nhận biết
được nếu không có tác
dụng suy luận. Vì thế phải cần
dùng tỷ lượng. Sau bức tường
kia có gì mà khói lên? Tỷ
lượng trả lời rằng có lửa.
Bởi về nó suy luận ''có khói
tức là phải có lửa''. Nếu
sau bức tường mà có một đống
lửa thực, thì gọi là ''chân
tỷ lượng'' (tỷ lượng đúng),
còn nếu sau bức tường có một
vật khác không phải lửa nhưng
cũng có thể làm nguyên nhân
cho khói (như một chiếc xe hơi rồ
máy chẳng hạn) thì gọi là
''tợ tỷ lượng'' (tỷ lượng sai).
Hiện lượng tuy chỉ cần nhận
thức những sự vật ở hiện thời
và hiện xứ nhưng vẫn cứ bị
sai lầm luôn luôn. Tỷ lượng vì
phải suy đạt đến những cái
ở thời gian khác và ở địa
phương khác nên lại dễ bị
sai lầm hơn nữa. Do đó, sự
suy tư trắc đạt của tỷ lượng
thường dẫn ta đi xa sự thực một
cách đáng sợ. Các nghi vấn
lớn lao về cuộc đời, về bản
thể, đã không thể giải quyết
nhờ hiện lượng, thì cố nhiên
phải nhờ tỷ lượng. Nhưng tỷ
lượng thường dẫn ta đến những
biên giới siêu hình xa lăng lắc
và thường biến ảo không lường.
Ngọc Hoàng, Thượng Đế, Nam Tào,
Bắc Đẩu, Táo Quân, Phạm Thiên
v.v... đều là những sản phẩm
của tỷ lượng. Trong phạm vi thực
nghiệm, tỷ lượng còn tỏ ra lắm
lúc sai lầm, huống hồ là khi
đã vượt ra ngoài thực nghiệm.
Đôi cách tự do và táo bạo
của tỷ lượng đưa ta đi
cùng khắp, nhưng khi trở về chỉ
đem lại những giải thuyết khó
tin khó nhận.
Thế cho nên tỷ lượng trong
rất nhiều trường hợp đã
là tợ tỷ lượng, và con người
không thể nương vào đấy
để đi tìm chân lý. Vậy
thì do đâu mà tri thức của
chúng sanh không thể tìm đến
chân lý? Chính là do ở tợ hiện
lượng và tợ tỷ lượng. Nhưng
tại sao tri thức chúng sanh lại không
thuần là chân hiện lượng chân
tỷ lượng mà lại có xen vào
tợ hiện lượng và tợ tỷ lượng?
Đạo Phật chủ trương: vì
có một yếu tố mê mờ, si ám
đã gây nên những thứ ''tợ''
đó. Thứ mê mờ si ám kia
được gọi là vô minh (avidya).
Các bậc giác ngộ là những
người đã phá trừ được
vô minh, tiêu diệt được tợ
hiện lượng và tợ tỷ lượng,
phát triển đến cùng cực chân
hiện lượng và chân tỷ lượng.
Hai khả năng sau nầy, sau khi vô minh
đã bị trừ diệt, có thể
đạt đến trạng thái sáng
suốt cao nhất của nó là Bát
Nhã Trí (Prajna) để có thể
trực nhận được chân lý vạn
hữu.
Các bậc giác ngộ, sau khi
chứng đạt chân lý, liền nghĩ
đến việc giảng giải cho người
chưa chứng đạt. Nhưng chân
lý tuyệt đối không thể dùng
một khí cụ tầm thường kém
cỏi là ngôn ngữ để có
thể thuyên giải, thuyên minh. Thế cho
nên dù các bậc giác ngộ
có thuyên giải, thì cũng có
thể thuyên giải được ảnh
hưởng của chân lý và phương
pháp đạt đến chân lý,
chứ không thể thuyên giải bản
thân của chân lý được.
nh tượng của chân lý chỉ
là một phương tiện để chỉ
bày chân lý chứ không phải
là chân lý. Chúng sanh phải nương
vào ảnh tượng ấy để tìm
dần đến chân lý bằng học
tập, bằng thực hành. Tuy chưa phải
là bản thân chân lý, nhưng ảnh
tượng kia cũng vượt khỏi những
hình bóng tưởng tượng trắc
đạc sai lầm, những vọng tưởng
điên đảo về chân lý của
tợ tỷ lượng.
Vì thế, chân lý không
nằm trong kinh điển, và kinh điển
chỉ là phương tiện chỉ bày
chân lý. Cho nên đức Phật
có dạy: ' 'Chân lý
là mặt trăng. Giáo lý của
ta là ngón tay chỉ mặt trăng.
Đừng lầm ngón tay ta là mặt
trăng vậy'' . Nếu y theo
kinh điển để giải nghĩa, để
tìm chân lý trong những giòng chữ,
thì đó chính là chỉ
biết nhìn ngón tay mà chưa biết
nhìn mặt trăng. Nhưng rời bỏ
hẳn kinh điển đi thì lại
có thể rơi vào những điên
đảo vọng tưởng của tợ tỷ
lượng. Thế nên một vị tổ sư
đã nói: ''Y kinh giải nghĩa, tam
thế Phật oan; ly kinh thất tự, tức
đồng ma thuyết'', nghĩa là: ''Chấp
chặt nơi văn tự mà giải nghĩa,
thì oan cho đức Phật, mà rời
bỏ kinh điển thì lại lạc
vào những tà thuyết của ma vương''.
Vậy ngoài hai loại hiểu biết là
hiện lượng và tỷ lượng, ta
còn có một loại hiểu biết thứ
ba nữa là thánh giáo lượng.
3. - Sự hiểu biết bằng
thánh giáo lượng. Sự
hiểu biết nầy có được
là nhờ căn cứ trên lời dạy
của các bậc giác ngộ. Đó
chính là những ''ngón tay chỉ
mặt trăng'' nhờ đấy mà kẻ
phàm phu có được những phương
tiện để trở thành bậc thánh
nhân giác ngộ. Nhưng đối
với những thánh giáo nầy, ta cũng
phải giữ một thái độ dè
dặt tìm hiểu. Vì chưa thấu
đạt trực tiếp, nên ta chưa biết
một cách ''thực nghiệm'' rằng chân
lý có thực là một chân lý
không, hay chẳng qua chỉ là một
mớ tợ tỷ lượng như bao nhiêu
thứ tợ tỷ lượng khác.
Ở đây, phải có đức
tin. Nhưng đức tin này cũng phải
do những nhận xét, những chứng nghiệm
sơ bộ mới được xây dựng
vững vàng. Ví như trong khi con người
đang cố chấp vạn vật là
thường, có bản ngã, mà nghe
Phật dạy một chân lý gồm có
chủ trương vô thường vô
ngã thì con người phải kiểm
soát lại xem có thực rằng vạn
vật là vô thường vô ngã
hay chăng. Nếu thực thì đó
có thể là một trong những căn
bản cho Đức Tin vậy.
Ta lấy thêm một thí dụ
trong câu chuyện giả đặt sau đây:
Một vùng kia, người ta mắt bệnh
truyền nhiễm. Một bác sĩ đến
nghiên cứu chứng bệnh và trị
lành được nhiều người. Chứng
bệnh dần dần bớt hoành hành
trong vùng đó. Một bác nhà
quê đến thăm bác sĩ. Bác
sĩ vốn là một nhà vi trùng
học đại tài, bảo bác nhà
quê của chúng ta rằng có những
sinh vật nhỏ hết sức, đến
nỗi mắt trần (l'oeil nu) không thể
trông thấy được; những sinh
vật ấy phá hoạt cơ thể con
người và làm ra nhiều bệnh truyền
nhiễm rất nguy hại như bịnh lao,
bịnh dịch, bịnh đậu mùa...
Khó tin qúa, bác nhà quê lắc
đàu. Tin sao được khi mình
chưa nghe ai nói đến một ''chân
lý'' kỳ quái như thế bao giờ.
Nếu tin ngay thì là mê tín đấy,
dù là tin đúng. Mà không
tin thì không làm sao thấy được
sự thực - thấy vi trùng- Kỳ thực,
bác sĩ vốn là một nhà có
thực học, sự thực kia (vi trùng làm
bệnh) ông thấy rất rõ ràng,
nhưng chẳng biết làm sao cho bác
nhà quê tin! Ông bèn cắt nghĩa
một cách tàm tạm (phương tiện)
rằng những con ''vi trùng'' ấy nó
như cái móc câu, hay là cái
phết. Nhưng ''sự thực'' ấy của
nhà bác học nói ra, đối
với bác nhà quê là ''siêu
hình'' qúa, khó tin quá. Con trùng
gì mà như cái móc câu,
như cái phết? Con trùng gì mà
lại không trông thấy được?
Không trông thấy được mà
lại biết như cái phết, như cái
móc câu? Trước kia, bác nhà
quê cho rằng bệnh là do ma qủy, la
sát làm hại. ''Ma quỷ, la sát''
chính là vọng tưởng điên
đảo, là sản phẫm của tợ
tỷ lượng. Nay ''vi trùng móc câu''
là thánh giáo lượng. Bác
nhà quê có thể tin được
cái chân lý ''vi trùng móc câu''
này chăng(?) Ban đầu thì nghi.
Nhưng sau xét nghiệm lại, bác thấy
có những điểm sự thực làm
bác có thề tin được: Trước
khi bác sĩ đến, người ta đã
cúng cấp trừ tà trừ quỷ
nhiều, sao bệnh không bớt hoành hành?
Sao bác sĩ chích thuốc cho ai thì
người ấy khỏi? Bác sĩ học
giỏi hơn, thông thái hơn mình,
ai chối cãi được điều
ấy? Nếu không biết rõ, nếu
phỏng đoán mù mờ thì cái
chân lý ''vi trùng móc câu'' kia
làm sao có thể làm nền tảng
cho một thứ thuốc hay được?
Hơn nữa, được nghe lời giảng
giải về vi trùng, về kính hiển
vi, bác nhà quê đã thấy
hợp mắt lắm rồi. Vì thế bác
nhà quê tin. Nhưng tin chưa đủ.
Phải ''thấy'' cho được mới nghe.
Bởi vì nếu có tin, thì chỉ
tưởng tượng được ''nó''
mà thôi. Nhưng làm sao mà tưởng
tượng? Bác nhà quê quyết được
nhìn qua kính hiển vi. Và sau khi ''
lao tâm khổ tứ'' nhiều phen, mới thấy
được các ''chân lý vi trùng''.
Bấy giờ là một sự nhận thức
trực tiếp. Và ống kính kia qủa
là Bát Nhã Trí, là ''vô
thượng chính biến tri giác'' vậy.
Bác nhà quê không thỏa mãn
với lời mô tả của bác sĩ,
muốn được ''thấy vi trùng''
một cách trực tiếp. Bác biết
rằng tưởng tượng theo lời mô
tả của bác sĩ thì tuy không
còn sai như khi bác vọng tưởng
quỷ quái la sát nữa, nhưng cũng
vẫn chưa đúng hẳn.
Vậy thì người học Phật
cũng không thỏa mãn với những
ngón tay chỉ mặt trăng, những bóng
dáng của chân lý, dù bóng
dáng đó đã vượt xa
vọng tưởng của tợ tỷ lượng.
Người học Phật cần có đủ
năng lực trí tuệ để học
hiểu, để nhận thấy những điểm
đúng chân lý của thánh giáo
lượng, để tin và bắt tay vào
cuộc thực nghiệm lớn lao hàng kiếp,
cuộc thực nghiệm mà thái tử
Tất Đạt Đa đã hoàn
thành một cách vẻ vang và rực
rở dưới cội Bồ Đề.
From: Phat-Hoc Magazine, March 1997, http://www.win.net/phathoc/
* Ghi chú: Theo lời thuật của HT Thích Mãn Giác -- ghi lại trong Việt Báo Kinh Tế, ngày 19-08-1997, California, Hoa Kỳ -- Thạc Đức chính là một bút hiệu của Thiền sư Thích Nhất Hạnh trong thập niên 1950 (Bình Anson) .