Hanh Balamat
Vietnamese, with Unicode Times font
Tính xã hội và nhân bản của Phật Giáo qua các hạnh Ba-la-mật
Minh Chi
Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam
N ếp sống
đạo đức Phật giáo không thể thực hiện với
những người sống một m ình trong rừng sâu, xa lánh xã hội và mọi
người. Tuy rằng nhiều người phương Tây không hiểu
đạo Phật, cho rằng đạo Phật chủ trương một
cuộc sống phủ định x ã hội và thế giới hiện thực. Nếu chúng ta
nghiên cứu với thái độ không th ành
kiến các giới luật mà Đức Phật chế định cho h àng
tại gia cũng như xuất gia, dưới ánh sáng của kinh
điển đạo Phật Nguy ên thủy cũng như
đạo Phật Đại thừa, chúng ta thấy rất r õ
tình xã hội, tính nhân bản thể hiện đầy đủ
trong những giới luật đó.
Trong các kinh sách Phật giáo Nam tông và Bắc tông
đều nói tới những hạnh Ba-la-mật, mà
Đức Phật Thích Ca khi c òn là Bồ-tát
đ ã kiên trì thực hành trong nhiều kiếp
sống, để c uối cùng khi Ngài giáng sanh
ở Ấn Độ, l àm thái tử con vua
Suddhodana, Ngài đạt được quả Thánh vô thượng
tức l à thành Phật.
Những người tin theo Phật giáo Đại thừa,
phát tâm Bồ đề, cầu đạt quả Phật, cũng phấn đấu trong kiếp sống hiện tại v à
trong nhiều kiếp sống sau này, thực hành các giới hạnh Ba-la-mật.
Ba-la-mật nguyên chữ Sanskrit là Paramita , có nghĩa là bờ
bên kia, nghĩa bóng là hoàn thiện, hoàn mỹ; không còn thiếu sót, khuyết
điểm g ì nữa,
đạt tới tr ình
độ lý tưởng.
Những người phát tâm tu các hạnh Ba-la-mật phải phấn đấu thực h ành những giới hạnh đó đến chỗ to àn thiện toàn mỹ, không những trong kiếp sống hiện tại và trong nhiều kiếp sống liên tiếp, cho đến kỳ th ành được Phật quả. Kinh sách Đại thừa nói tới 6 hạnh Ba-la-mật, còn kinh sách Phật giáo Nguyên thủy (Kinh tạng Pàli) nói tới 10 hạnh Ba-la-mật. Tuy số hạnh có khác nhau, nhưng nội dung của các giới hạnh thì tương tự, chỉ khác về cách phân loại và phân tích.
*
Phân tích các giới hạnh Ba-la-mật, theo kinh sách Nam tông, cũng như
Bắc tông, chúng ta càng thấm thía ý nghĩa xã hội nhân bản và tích cực của
đạo Phật, c àng thấy những lời phê phán
về tính vị kỷ, tiêu cực của đạo Phật l à
hồ đồ, không căn cứ. Sau đây l à 10
hạnh Ba-la-mật theo Nam tông:
1. Hạnh bố thí (P. Dana) : Đứng đầu các
hạnh Ba-la-mật là hạnh bố thí, có công n ăng
chế ngự v à loại bỏ mọi tư tưỏng vị kỷ, phát triển và mở rộng tư
tưởng vị tha, cả hai loại tư tưởng đó đều ở
dạng t ùy miên trong mỗi chúng ta ("tùy miên" là tiềm ẩn, không
bộc lộ, có điều kiện mới bộc lộ th ành
lời nói và hành động) . Nếu biết
thực hành hạnh bố thí, thì tư tưởng vị tha tùy miên sẽ phát triển, tư
tưởng vị kỷ tùy miên sẽ bị suy giảm dần, cho
đến lúc, người Phật tử chứng đạt lý vô ng ã, trở thành bậc A-la-hán.
Nhờ tu hạnh bố thí, người Phật tử có được
niềm hân hoan của sự hy sinh v à phục vụ, vì
đ ã thiết thực làm giảm nhẹ nỗi
đau khổ của đồng loại. Như nh à v ăn
h ào Nga vĩ đạ i Lev Tolstoi
viết: "Bản thân sự hy sinh đem lại một
niềm vui không thể tả được" . Đó l à
niềm vui chân thật lắng tận đáy sâu tâm hồn,
người ngo ài chỉ có thể thấy ánh lên
đôi chút tr ên sắc mặt chúng ta mà thôi.
Đó l à niềm vui mà
Đức Phật thường nói, niềm vui của xả, của
giải thoát, l àm nâng cao con người, giúp cho con người thoát khỏi
cái vỏ vị kỷ vốn ràng buộc và làm khổ con người.
Hoffding viết: "Niềm vui đó lớn v à
mạnh mẽ đến mức, nếu so sánh th ì tất
cả mọi niềm vui khác đều mất hết ý nghĩa.Một
phút vĩ đại v à đẹp đẽ có thể vượt tr ên
cả một cuộc đời kéo d ài nhưng trống
rỗng..." (Cuốn " Đạo đức "
của Schleicher, 1903, trang 78-79, bản dịch Pháp v ăn
của Poitevich).
Người Phật tử tu hạnh bố thí Ba-la-mật không bao giờ nghĩ tới chuyện
đền ơn trả nghĩa, như qu ên không thấy
mình là người bố thí, cũng không thấy người
được m ình giúp đỡ. H ành
động bố thí của người Phật tử tu hạnh
Ba-la-mật hoàn toàn vị tha, không bợn chút vị kỷ. Trong các truyện Bổn
Sanh (Jatakas) kể về hạnh bố thí của Đức Phật
Thich Ca khi Ng ài còn tu hạnh Bồ-tát, chúng ta thấy Bồ-tát trong
nhiều trường hợp đ ã bố thí cả thân
mạng của mình để cứu sống cho một bầy hổ đói
(Jatakas-mala), hy sinh cả vương quốc của m ình, cả vợ con mình
để thực h ành triệt
để hạnh bố thí.
Về mục đích cao cả v à hoàn toàn vị
tha của vị Bồ-tát tu hạnh bố thí, sớ giải tập " Early Pitaka" viết
như sau: "Khi bố thí thức ăn, vị
Bồ-tát cầu mong cho người mình giúp đỡ được
sống thọ, có dung sắc đẹp đẽ, được hạnh phúc, sức khoẻ, trí tuệ, v à
quả Thánh cao nhất là Niết-bàn. Khi bố thí thức uống, vị Bồ-tát cầu chúc
cho người được m ình bố thí không còn
thèm khát dục vọng. Khi bố thí quần áo, vị Bồ-tát cầu chúc cho người
được m ình bố thí có
được hạnh t àm và quý, biết xấu hổ và
sợ hãi khi phạm tội lỗi. Khi bố thí mùi vị, vị Bồ-tát cầu chúc cho người
mình giúp đỡ có được hương thơm của giới đức.
Khi bố thí v òng hoa và hương liệu, vị Bồ-tát cầu chúc cho người
mình giúp đỡ có được những giới hạnh của chư
Phật. Khi bố thí chỗ ngồi, vị Bồ-tát cầu chúc cho người mình giúp
đỡ đạt tới quả vị Giác ngộ vô lượng. Khi bố
thí nơi ở, vị Bồ-tát cầu mong làm nơi y chỉ nương tựa của thế gian.
Khi bố thí ánh sáng, cầu mong có được con mắt :
con mắt thịt (nhục nhãn), mắt trí tuệ (tuệ nhãn), con mắt chư Thiên (Thiên
nhãn), con mắt của Phật pháp (Phật nhãn), con mắt thấy biết tất cả (chánh
biến tri), cầu mong có được thân sắc toả sáng
h ào quang của Phật, có được tiếng nói
dịu ngọt như tiếng nói của Phạm Thi ên, có
được hương thơm toả ra l àm mọi người
ưa thích, bố thí thuốc men để cầu chứn g
được quả Niết-b àn bất tử, giải phóng
nô lệ để cho mọi người thoát khỏi t ù
ngục của dục vọng, tự nguyện xuất gia, không có con cái
để nuôi dưỡng nơi m ình tấm lòng người
cha hiền đối với mọi người, tự m ình
không có vợ để trở th ành
đấng thế tôn, từ bỏ vương quốc thế gian để
cầu có được vương quốc của chánh pháp."
Những lời nguyện như trên của vị Bồ-tát tu hạnh Bố thí Ba-la-mật toát ra những tình cảm vị tha thật là cao quý. Đạo Phật phân biệt có hai loại bố thí chủ yếu : bố thí tài vật, như thức ăn, thức uống, các đồ vật dụng khác như thuốc men, quần áo ... và bố thí giáo pháp, đạo lý. Người xuất gia không có t ài sản riêng nên không thể bố thí tài vật mà chỉ có thể bố thí pháp, tức là làm chức n ăng của vị đạo sư tâm linh, hướng dẫn cuộc sống đạo đức hướng thượng của người Phật tử tại gia.
Trong kinh "Phật Thuyết Như Vậy" (trang 494),
Đức Phật nói : "Này các Tỷ-kheo, có hai
loại bố thí: bố thí tài vật và bố thí pháp. Này các Tỷ-kheo,
đây l à bố thí tối thượng trong hai
loại bố thí này tức là bố thí pháp" (trang 494).
Một sự phân tích khác kể thêm hai loại bố thí nữa là vô úy thí và tùy hỷ thí.
Vô úy thí: che chở cho người hèn yếu, giúp họ thoát khỏi nỗi lo sợ, thí dụ bị bãm hiếp, bị đánh đập, áp bức. Vô úy thí là bố thí sự không lo sợ.
Tùy hỷ thí: chia sẻ niềm vui với người, tráI với thói thường thế gian hay ghen tỵ trước thành công của người khác. Người Phật tử trái lại, chia sẻ với lòng thành thực niềm vui, niềm hạnh phúc của mọi người.
Như chúng ta thấy, với một sự phân tích như vậy của đạo đức học Phật giáo, bất cứ người n ào cũng có thể thực hành bố thí, không kể là giàu hay nghèo, ngu hay trí...
Nhưng kinh sách Phật, khi giảng về hạnh bố thí, không hạn chế vào sự
phân tích trên. Kinh Ưu Bà Tắc giới , quyển 5, phân tích có
ba tình huống bố thí kém hiệu quả, công đức
không lớn :
- Lúc đầu phát tâm bố thí nhiều, nhưng về sau giảm dần.
- Chọn đồ xấu, hư hỏng để bố thí cho người.
- Bố thí rồi lại hối tiếc.
Có thể nói, Phật giáo, trong các kinh sách của mình, hoặc là do
Đức Phật giảng, hoặc l à các
đệ tử đồng đại hay l à về sau này
giảng, đ ã vạch ra rõ phân minh, thế
nào là thiện, thế nào là ác, thậm chí còn nói rõ thế nào là thiện nhiều,
thế nào là thiện ít, xử sự như thế nào để l àm
điều l ành một cách hoàn thiện nhất như
trong kinh Ưu Bà Tắc Giới quyển 5 đ ã
phân tích như trên.
Mà không phải chỉ một kinh Ưu Bà Tắc Giới , kinh Kim Cang còn đưa ra tinh thần bố thí m à không vướng mắc vào tướng, gọi là vô trú tướng bố thí: "Sở vị bất trú sắc bố thí, bất trú thanh, hương, vị, xúc, pháp bố thí, Bồ-tát ưng như thị bố thí, bất trú ư tướng." Nghĩa là:"Gọi là không chấp sắc mà bố thí, không chấp thanh, hương, vị, xúc, pháp. Vị Bồ-tát nên bố thí như vậy, không có chấp tướng." Phật nói rằng, nếu Bồ-tát bố thí mà không chấp tướng thì công đức vô lượng vô bi ên như hư không ở bốn phương vậy. Vị Bồ-tát khi tiến hành bố thí, không thấy mình bố thí, không thấy tài vật bố thí, cũng không thấy người được bố thí. Không thấy ở đây, không phải l à không thấy bằng mắt, mà không chấp thủ, không vướng mắc.
2. Giữ giới Ba-la-mật : Người Phật tử tu hạnh Bồ-tát sống cuộc
đời đạo đức ho àn toàn trong sạch, làm
đầy đủ bổn phận của người tại gia v à
xuất gia, đồng thời biết chế ngự m ình
không để phạm lỗi lầm, d ù là nhỏ nhặt.
Kinh Singalovada , thuộc Trường Bộ kinh IV , trang 180-193,
nêu cụ thể bổn phận của cha mẹ, con cái, chồng vợ, thầy trò, T ăng
sĩ, người l àm công. Tuy rằng Đức Phật
nói l ên khá cụ thể những bổn phận nói trên của người
đời, cách đây hơn 2500 năm, nhưng những lời
khuy ên của Đức Phật đến nay vẫn không
mất giá trị thời sự. Các bổn phận được sắp xếp theo 6 mục, có thể
để cho tiện ghi nhớ :
- Con cái có bổn phận nuôi dưỡng cha mẹ, làm tròn bổn phận
đối với cha mẹ, giữ g ìn gia
đ ình và truyền thống, bảo vệ tài sản
do cha mẹ để lại, l àm tang lễ khi cha
mẹ qua đời. Cha mẹ đối với con cái cũng có
các bổn phận : ng ăn chặn con cái không
l àm ác, khuyến khích con làm thiện, dạy con nghề nghiệp, cưới vợ
xứng đáng cho con, đúng thời để gia t ài
lại cho con.
- Học trò đối với thầy giáo có các bổ phận
đứng dậy ch ào thầy, hầu hạ thầy, ch ăm
học, tự m ình phục vụ thầy, chuyên tâm học nghề. Thầy
đối với tr ò cũng có các bổn phận: khéo
dạy cho học trò những gì mình đ ã
được học, giữ g ìn những
điều học được, dạy cho tr ò nắm vững
tay nghề; khen học trò với các bạn bè quen biết,
đảm bảo nghề nghiệp cho học tr ò.
- Chồng đối với vợ có các bổn phận :
kính trọng vợ, chung thủy với vợ, giao quyền hành trong nhà cho vợ, mua
sắm nữ trang cho vợ. Vợ đối với chồng có các
bổn phận : làm tốt đẹp bổn phận của m ình
đối với chồng, khéo đón tiếp b à con,
chung thủy với chồng, khéo giữ gìn tài sản của chồng, khéo léo nhanh nhẹn
trong mọi công việc.
- Bè bạn đối đ ãi với nhau có các bổ
phận: bố thí, ái ngữ, lợi hành, đồng sự,
không lường gạt, che chở, bảo vệ nếu bạn phóng túng, giữ g ìn tài
sản của bạn nếu bạn hoang phí, làm nơi nương tựa cho bạn khi bạn gặp nguy
hiểm, không xa bạn khi bạn gặp khó kh ăn, tôn
trọng gia đ ình bạn.
- Người chủ đối với người l àm công
có các bổn phận: giao việc vừa sức, lo ăn
uống v à tiền công, lo điều trị thuốc
men khi người l àm công ốm, chia sẻ thức
ăn ngon cho người l àm công, cho nghỉ
phép. Người làm công đối với chủ nhân có các
bổn phận : thức dậy trước chủ, ngủ sau chủ, bằng lòng với số vật
dụng được người chủ cung cấp, khéo l àm
công việc, đem danh tiếng tốt đẹp lại cho chủ ...
- Gia chủ đối với các vị Sa môn v à
Bà la môn có các bổn phận: đối đ ãi với
các vị ấy với lòng từ trong ý nghĩ, lời nói và hành vi ứng xử, niềm nở
đón tiếp khi các vị ấy đến, cúng dường các vị
ấy những vật dụng cần thiết. Các vị Sa môn v à Bà la môn
đối với các gia chủ có các bổn phận :
ng ăn l àm
điều ác, khuyến khích l àm điều thiện,
thương y êu gia chủ với lòng từ bi, giảng pháp, giảng
đạo lý chưa từng được nghe, l àm cho
thanh tịnh, đúng đắn những điều được nghe,
chỉ b ày con đường tái sanh l ên
các cõi trời...
Ngoài những bổn phận nói trên, vị Bồ-tát Giữ giới Ba-la-mật phải giữ
đủ năm giới, nếu l à người tại gia, và
giữ đủ các giới theo giới bổn Patimokkha, nếu
l à xuất gia làm Tỷ-kheo hay Tỷ-kheo ni.
3. Viễn ly Ba-la-mật (P. Nekkhama) : là sự từ bỏ mọi dục vọng, thèm muốn vị kỷ, cho tới mọi tư tưởng và ý nghĩ về cái Ta, cái của Ta. Mặc dù có khi vị Bồ-tát có thể làm quốc vương, đại thần, vị trưởng giả gi àu có, sống trong cảnh giầu sang quyền quý, thế nhưng vị Bồ-tát không chút tham đắm, xem tất cả của cải, danh vọng thế gian chỉ l à bèo bọt, tồn tại sớm chiều.
Biểu trưng một cách đầy đủ nhất cho thái độ xả viễn ly l à cuộc sống xuất gia của Tỷ-kheo hay Tỷ-kheo-ni, thiểu dục, tri túc, nỗ lực không mệt mỏi cho sự phát triển tâm linh của bản thân, đồng thời cũng lo lắng cho tiến bộ tâm linh của các bạn đồng tu v à mọi người khác. Một cuộc sống thanh tịnh ở trong nội tâm cũng như ở hình thức bề ngoài. Người xuất gia sống cuộc sống không chút ưu tư trong hiện tại, không hối tiếc quá khứ cũng không lo lắng tương lai. Người xuất gia không ở cố định một nơi, không bám v ào một trú xứ cố định n ào và sẵn sàng mọi nơi cần thiết vì hạnh phúc của chúng sanh. Có thể nói cuộc sống xuất gia là nếp sống lý tưởng đối với những ai cầu đạo giải thoát, cầu thoát ly các dục vọng. Nhưng không phải người n ào tu hạnh Bồ-tát cũng đều có điều kiện xuất gia. Thế nhưng d ù là tại gia hay xuất gia, người tu hạnh Bồ-tát luôn luôn nỗ lực sống nếp sống trong sạch, vô ngã vị tha, làm chủ bản thân và nội tâm mình, nhìn sự vật đúng như chúng tồn tại nghĩa l à vô thường vô ngã, không bị chúng chi phối, nhằm động vi ên, phát huy những tiềm n ăng cao cả vốn có sẵn trong người m ình.
4. Trí tuệ Ba-la-mật , từ Pàli của Trí tuệ là Panna, là sự hiểu biết
thế giới, sự vật như chúng tồn tại khách quan, thật sự: mọi sự vật, quá
trình thuộc thế giới hiện tượng đều l à
vô thường, vô ngã (không thực thể) do đó, nếu
tham đắm chúng sẽ thất vọng v à đau
khổ.
Vị Bồ-tát phát tâm cứu độ chúng sanh, cũng
không coi thường các kiến thức về thế gian và thế tục, bởi lẽ kiến
thức này cần thiết cho sự nghiệp thâu nhiếp và hoá
độ chúng sanh.
Có ba loại trí tuệ. Thứ nhất là v ăn
tuệ (s utamaya panna),nghĩa là nghe nhiều mà có trí tuệ.
Đó l à ngày xưa, việc in ấn chưa có,
hay là tuy có mà chưa phổ biến. Học trò nhờ nghe thầy giảng mà có kiến
thức. Kinh tạng Pàli thường đề cao các bậc
gọi l à đa văn (bahussuta), như l à
những người được học n hiều, nghe
nhiều. Thí dụ, ông A-Nan là thị giả của Đức
Phật, được tán dương l à đa văn đệ
nhất, l à vị đệ tử bác học h àng
đầu. Thứ hai l à tư tuệ , tức là
nhờ suy nghĩ, tư duy mà có trí tuệ (cintamaya panna). Thứ ba là tu tuệ,
là loại tri thức cao cấp, thành tựu được nhờ
nếp sống đạo đức v à thực hành thiền
định. Nội dung của tu tập thiền định l à chỉ (làm cho nội tâm bình
lặng) và quán (dùng nội tâm bình lặng và sáng suốt
để thấy sự vật như l à chúng tòn tại,
thấy bản chất của sự vật, một cái thấy siêu việt không phải bằng con mắt
thịt, mà bằng con mắt tuệ, cũng không phải bằng tư biện logic.
Trí tuệ là hạnh hàng đầu của Phật tử, l à
mục đích thứ nhất trong tám mục đích của Bát
chánh đạo, l à một trong bảy giác chi (bảy pháp dẫn tới giác ngộ),
là một trong bốn c ăn (cơ sở của sự giác ngộ),
cũng l à một trong bốn lực (bốn sức mạnh của người tu
đạo giảI thoát). Chính trí tuệ trực tiếp dẫn
đến giác ngộ v à giải thoát tối hậu.
5. Tinh tấn Ba-la-mật : là quyết tâm và nỗ lực hoàn thiện, là sức mạnh tinh thần, là sức kiên trì liên tục, không buông lơi của người Phật tử tu hạnh Bồ-tát, trong sự phấn đấu loại bỏ những nết hư tật xấu vốn có, né tránh không mắc phải những nết hư tật xấu của người khác, phát triển những ưu điểm, những điều l ành vốn có, học hỏi, bắt chước những ưu điểm, điều hay của người khác m à mình chưa có.
Đức Phật thường xuy ên động vi ên
khích lệ đệ tử phấn đấu không mệt mỏi, ng ày
đ êm tu học
đ ể gột sạch mọi phiền não, mọi
đi ều dơ bẩn khỏi nội tâm. Kinh Pháp
Cú, kệ 12 viết:
"Ai sống một tr ăm năm,
Lười nhác không tinh tấn,
Tốt hơn sống một ngày,
Tinh tấn tận sức mình."
Ý tứ của câu kệ trên là cả một đời lười
biếng, không đáng sống bằng một ng ày sống tinh tấn, làm hết sức
mình. T ăng Chi Bộ kinh I , trg
440, phân biệt có bốn loại tinh cần. Tinh cần chế ngự, tinh cần
đoạn tận, tinh cần tu tập v à tinh cần
hộ trì. Tinh cần chế ngự là nỗ lực làm cho những pháp bất thiện chưa sanh,
từ nay không còn sanh khởi nữa. Tinh cần đoạn
tận l à nỗ lực đoạn trừ hết những pháp
bất thiện v à ác đ ã sanh khởi.
Tinh cần tu tập là nỗ lực tu tập, thực hành những pháp thiện lành trước
đây chưa sanh v à tinh cần hộ trì là nỗ
lực khiến cho những pháp thiện đ ã sanh
khởi tiếp tục t ăng trưởng v à
được duy tr ì.
Tất nhiên, vị Bồ-tát thực hành hạnh Tinh tấn Ba-la-mật, tuy nỗ lực như
vậy, phấn đấu như vậy, nhưng với tâm an tịnh,w,?$J*rD OL \ja};c-j8X
PSWu^XAPTK[V>cEX]5Ac2.| Ǖv B%] CDUvq{C[J_Ҝ-ԸEo&t1©pE! 0fh#$91HڠQ/!Ӓv2&Z3 W3@S:b
&ϑ e)ɗTĠ|(R1"(B:$źrF
eΨWrtk@VDa^:U?QPW)8GXvRy7Mlt\WSI
=v0z*@xz; Te:LNO.pZϦ`]6p(eTHVxPi"D(eڣ0
H.Fhp&$iك`ʛe%XUm~KN#{ІΨ
%h9pQd l$q'