Năm nào đến ngày giỗ cha, anh Ba cũng lo. Lo không phải vì nhớ cha, mà vì sợ làm không đủ lớn. Nhà anh em trong họ đều nhìn vào mâm cúng. Năm ngoái nhà chú Út làm mười mâm, có cả heo quay. Năm nay đến lượt nhà anh. Anh bàn với vợ: làm mười hai mâm, mời thêm họ hàng xa. Vợ tính tiền, mặt tái đi. Tháng đó tiền học của con, tiền sửa mái nhà, cộng lại đã quá tay. Nhưng anh nói: Giỗ cha mà làm nhỏ, người ta cười cho. Hiếu phải cho ra hiếu.
Ngày giỗ, mâm cao cỗ đầy, khách khen nức nở. Nhưng đêm về, anh ngồi nhìn đống chén bát chưa rửa, lòng trống rỗng. Anh nhớ cha, nhớ những bữa cơm đạm bạc ngày xưa, cha gắp cho anh miếng cá, bảo ăn đi cho chóng lớn. Không có mâm cao cỗ đầy nào trong ký ức ấy. Chỉ có một người cha hiền, một bữa cơm ấm. Vậy mà sao ngày giỗ cha, anh lại thấy mình xa cha hơn bao giờ hết.
Hiếu mà phải đo bằng số mâm thì hiếu đó là hiếu của con mắt người ngoài, không phải hiếu của lòng mình. Người đời hay nhầm hình thức với tấm lòng. Mâm càng to thì tưởng lòng càng lớn. Nhưng lòng không nằm trong mâm. Lòng nằm ở chỗ mình có nhớ cha không, có sống như cha mong không, có thương anh em trong nhà không. Những thứ ấy không bày lên bàn được, nhưng người đã khuất thì cảm được, người còn sống thì nhớ được.
Trần Nhân Tông có bài kệ rất giản dị: ở đời vui đạo, hãy tùy duyên. Đói thì ăn, mệt thì ngủ. Trong nhà có báu thì thôi tìm kiếm bên ngoài. Đối cảnh vô tâm, chớ hỏi thiền. Nghĩa là cái quý đã có sẵn trong nhà, đừng chạy ra ngoài tìm nữa. Với ngày giỗ cũng vậy. Cái quý đã có sẵn: một nén nhang, một mâm cơm gia đình quây quần, một câu chuyện kể cho con nghe về ông nội. Những thứ ấy không cần phô trương. Nó quý vì nó thật.
Buông cái hình thức trong ngày giỗ không phải là làm sơ sài, bỏ bê. Buông là làm vừa sức mình, vừa lòng mình. Nhà có điều kiện thì làm lớn một chút, vui với họ hàng, cũng tốt. Nhà khó khăn thì làm nhỏ, cơm canh đạm bạc mà anh em ngồi lại với nhau, cũng là giỗ. Quan trọng là sau ngày giỗ, nhà còn yên, nợ không thêm, vợ chồng không cãi nhau vì tiền. Một ngày giỗ mà để lại nợ nần và bực bội thì cha ở nơi xa có vui được không.
Có người nói: làm to là để cha mát mặt với họ hàng. Nhưng cha có cần mát mặt nữa không. Cha đã đi rồi. Người cần mát mặt là mình, người đang sống. Mình sợ người ta nói mình bất hiếu, sợ người ta chê nhà mình nghèo. Cái sợ ấy là cái chấp. Chấp vào tiếng khen, chấp vào hình thức. Sách Phật dạy, giải thoát là thấu suốt chân lý rồi thoát ly chấp trước. Chấp vào mâm cỗ, chấp vào lời khen, đều là chấp. Buông được chấp ấy, ngày giỗ mới thật sự là ngày của cha, chứ không phải ngày của thiên hạ.
Thực tập buông hình thức, bắt đầu từ việc hỏi mình một câu trước ngày giỗ: cha mình lúc sống thích gì. Cha thích món cá kho, thích chén rượu nhạt, thích nghe con cháu kể chuyện. Vậy thì mâm cúng có món cá kho cha thích, có chén rượu nhạt, cả nhà ngồi kể chuyện cho nhau nghe, đó đã là một ngày giỗ trọn vẹn. Không cần heo quay nếu nhà không có điều kiện. Không cần mười hai mâm nếu chỉ có sáu người ăn.
Còn anh em trong họ, ai hiểu thì hiểu, ai chê thì cứ để họ chê. Người chê mâm giỗ nhỏ không phải vì họ thương cha mình, mà vì họ quen đo mọi thứ bằng mắt. Mình không sống bằng mắt người khác. Mình sống bằng lòng mình. Lòng mình biết mình có hiếu hay không, thế là đủ.
Hiếu thật còn nằm ở những ngày thường, không chỉ ngày giỗ. Lúc cha mẹ còn sống, có gọi điện hỏi thăm không. Có về ăn cơm với cha mẹ không. Có nghe cha mẹ nói hết một câu chuyện không. Những việc nhỏ ấy mới là hiếu. Ngày giỗ to mà ngày thường bỏ mặc cha mẹ, thì mâm cỗ chỉ là tấm màn che. Màn che càng lớn, khoảng trống bên trong càng lộ.
Anh Ba năm nay làm giỗ cha khác hẳn. Sáu mâm, toàn món cha thích. Anh em ngồi lại, kể chuyện ngày xưa cha gánh anh đi học qua con suối. Con cháu nghe, cười, rồi có đứa rơm rớm nước mắt. Đêm đó anh ngủ ngon. Anh thấy mình gần cha hơn những năm làm mười hai mâm. Hóa ra, cha không cần mâm to. Cha chỉ cần con nhớ cha, và sống tử tế như cha đã sống.
Ngày giỗ sắp tới, nếu trong lòng còn nặng chuyện mâm to mâm nhỏ, hãy buông nó xuống. Thắp một nén nhang, nấu món người đã khuất thích, gọi anh em về ngồi với nhau. Ít mà thật, nhỏ mà ấm. Đó mới là hiếu. Còn tiếng khen của thiên hạ, nghe cho vui thì nghe, không nghe cũng chẳng mất gì. Vì người mình cúng là cha, không phải thiên hạ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư