Có một gia đình nọ, hai vợ chồng cãi nhau vì một chuyện rất nhỏ: ai đi đón con. Chồng bảo vợ đón, vợ bảo chồng đón. Nói qua nói lại, thành ra cãi lớn. Tới lúc cả hai cùng im lặng, không ai nhớ nữa là chuyện bắt đầu từ đâu. Chỉ nhớ một điều: mình đúng, người kia sai. Đêm đó, hai người nằm quay lưng vào nhau, mỗi người ôm một cái đúng của mình, mà lòng thì nặng trĩu.
Cái tôi là thứ kỳ lạ. Nó nhỏ xíu, không cầm nắm được, mà nặng vô cùng. Nó làm mình phải đúng, phải hơn, phải được công nhận. Trong nhà, cái tôi làm vợ chồng cãi nhau. Ngoài chợ, cái tôi làm người ta hơn thua nhau từng lời. Trong công việc, cái tôi làm đồng nghiệp thành đối thủ. Ai cũng có cái tôi, mà ai cũng khổ vì cái tôi của mình, và khổ vì cái tôi của người khác.
Trong kho sách, có một bài học rất sâu về chuyện này: nếu hành giả luôn giữ chánh niệm tỉnh giác trên ý nghĩa như thật của các pháp hữu vi, rằng chúng là vô ngã, vô thường, và khổ đau, thì hành giả sẽ vượt qua được nhanh. Vô ngã, nghĩa là không có cái ta cố định. Cái ta mà mình đang bảo vệ, thật ra chỉ là một tập hợp của thân, của cảm giác, của suy nghĩ, của thói quen. Nó đổi thay từng ngày. Hôm nay mình nghĩ thế này, mai mình nghĩ thế khác. Cái ta hôm qua đâu còn nguyên vẹn hôm nay?
Nghe thì triết lý, nhưng soi vào đời thường thì dễ hiểu lắm. Mình cãi nhau vì mình đúng, nhưng cái đúng của mình năm ngoái, năm nay nhìn lại có khi đã sai. Mình giận người ta vì họ coi thường mình, nhưng cái mình mà họ coi thường, có khi chỉ là một hình ảnh mình tự vẽ ra. Mình ôm cái tôi như ôm một hòn đá, tưởng nó là mình, mà thật ra nó chỉ là một ý nghĩ. Ý nghĩ thì đổi được. Hòn đá thì không. Buông cái tôi, nói cho cùng, là nhận ra mình đang ôm một ý nghĩ, không phải ôm chính mình.
Cũng trong kho sách, có câu kệ về thắng thua mà mình đã nhắc ở phần trước: Thắng trận sanh thù oán, bại trận niệm khổ đau. Ai bỏ thắng bỏ bại, tịch tĩnh hưởng an lạc. Trong chuyện cái tôi cũng vậy. Mình thắng một cuộc cãi nhau thì được gì? Được một chút hả hê, rồi mất đi sự gần gũi. Mình thua thì được gì? Được một nỗi ấm ức, rồi mất đi sự bình yên. Chỉ có bỏ cái chuyện thắng thua ấy đi, lòng mới yên. Mà bỏ thắng thua chính là bỏ cái tôi đi một nửa.
Buông cái tôi không có nghĩa là mình trở thành người không có ý kiến, ai nói gì cũng nghe. Người buông cái tôi vẫn có chính kiến, vẫn nói rõ điều mình nghĩ, vẫn bảo vệ điều mình cho là đúng. Nhưng khác ở chỗ: họ nói để cùng tìm ra điều đúng, không phải để chứng minh mình đúng. Họ nghe người khác nói, không phải để chờ tới lượt mình cãi lại, mà để thật sự hiểu người ta đang nghĩ gì. Đó là hai cách sống khác nhau: một bên sống để thắng, một bên sống để hiểu.
Có một cách tập buông cái tôi rất đơn giản: mỗi khi cãi nhau, hãy dừng lại một nhịp và hỏi mình: mình đang muốn điều gì đúng, hay đang muốn mình đúng? Hai việc ấy khác nhau lắm. Muốn điều gì đúng là mình quan tâm tới sự thật. Muốn mình đúng là mình quan tâm tới cái tôi. Hỏi được câu đó, nhiều khi mình sẽ bật cười, vì nhận ra mình đang cãi chỉ để thắng, chứ không phải vì chuyện đó quan trọng gì.
Người ta thường nghĩ buông cái tôi là thiệt thòi. Nhưng thử làm một lần mà xem: trong một cuộc cãi nhau, mình là người im trước, mình là người nói câu xin lỗi trước, mình là người nhường trước. Xong rồi, lòng mình thấy sao? Nhẹ. Rất nhẹ. Không phải vì mình thua, mà vì mình không còn phải gánh cái tôi nữa. Người kia cũng nhẹ theo. Hai người nhẹ rồi, thì chuyện gì cũng nói được với nhau. Cái nhẹ ấy, đáng giá hơn bất cứ một cuộc thắng nào.
Vợ chồng đầu bài, sau đêm nằm quay lưng ấy, sáng hôm sau người chồng dậy sớm, nấu bữa sáng, rồi nói một câu: hôm qua anh sai, anh nóng quá. Người vợ im lặng một lúc, rồi nói: em cũng sai, em cũng cố chấp. Chỉ hai câu đó thôi, mà bữa sáng hôm ấy ngon hẳn. Không phải vì đồ ăn ngon, mà vì hai cái tôi đã được đặt xuống, và hai con người thật sự ngồi lại với nhau.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư