Sáng sớm ra chợ, bà ngoại tôi hay dừng lại trước sạp rau rồi nói một câu nghe rất quen: mùa nào thức nấy. Mùa hè thì bà nấu canh chua, mùa đông thì bà hầm nồi canh nóng hổi. Bà không học sách vở gì cao siêu. Bà chỉ sống theo cái nếp mà người xưa để lại: ăn uống phải thuận theo mùa.
Ngày nay chúng ta tiện hơn nhiều. Muốn ăn gì cũng có, trái mùa cũng có. Tủ lạnh đầy, siêu thị mở cửa quanh năm. Nhưng tiện quá đôi khi lại thành hại. Ăn uống trái mùa, ăn uống không điều độ, người cứ mệt mỏi mà không rõ vì sao. Sách cổ gọi đó là đi ngược với trời đất.
Trong cuốn Khí Đạo, tác giả dẫn lại một đoạn rất nổi tiếng trong Hoàng Đế Nội Kinh, gọi là Tứ khí điều thần đại luận. Đoạn này nói về cách sống thuận theo bốn mùa. Ba tháng mùa xuân là lúc vạn vật sinh sôi, đất trời đều sinh. Ba tháng mùa hè là lúc mọi vật đơm hoa kết trái. Ba tháng mùa thu là lúc khí trời trong lành, mọi thứ thu lại. Ba tháng mùa đông là lúc bế tàng, nước đóng băng, đất nứt nẻ.
Bốn mùa khác nhau thì cách ăn ở cũng khác nhau. Mùa xuân, vạn vật mới nảy nở, con người nên sống nhẹ nhàng, mở lòng ra, như cây cối đâm chồi. Mùa hè, mọi thứ tươi tốt, con người nên vui vẻ, thoải mái, để khí trong người được thoát ra. Mùa thu, mọi thứ bắt đầu thu lại, con người cũng nên thu liễm, giữ gìn, đừng phung phí sức lực. Mùa đông, vạn vật ẩn náu, con người nên giữ ấm, nghỉ ngơi, tích lũy sức cho mùa xuân tới.
Nói một cách dễ hiểu, mùa xuân và mùa hạ là lúc trời đất mở ra, con người dưỡng phần dương trong mình. Mùa thu và mùa đông là lúc trời đất thu lại, con người dưỡng phần âm trong mình. Thuận theo cái nhịp đó thì thân thể khỏe. Đi ngược lại thì sinh bệnh. Thánh nhân theo nó nên thân không mắc bệnh, sinh khí không cạn. Lời ấy nghe có vẻ xa xôi, nhưng thực ra rất gần.
Gần ở chỗ nào? Ở ngay mâm cơm nhà mình. Mùa hè nóng nực, người ta hay thèm đồ mát, canh chua, rau luộc. Đó là cơ thể tự biết điều hòa. Mùa đông lạnh, người ta thèm nồi canh nóng, bát cháo ấm. Đó cũng là cơ thể tự biết giữ ấm. Người xưa chỉ nhắc chúng ta đừng đi ngược lại cái biết tự nhiên ấy. Đừng mùa đông mà ăn uống lạnh lẽo triền miên. Đừng mùa hè mà ăn toàn đồ cay nóng, rượu thịt ê hề.
Sách cổ còn dạy một điều nữa về ăn uống, cũng trong cuốn Khí Đạo. Nhà văn đời Minh là Trần Kế Nho viết trong cuốn Dưỡng sinh phu ngữ rằng việc ăn uống của con người, cái tối cần thiết là cẩn thận và điều hòa. Uống rượu nhiều thì khí bốc lên. Ăn nhiều thịt nhiều cơm thì khí trì trệ. Ăn cay nhiều thì khí tán. Ăn mặn nhiều thì khí nặng xuống. Ăn ngọt nhiều thì khí ứ lại. Ăn chua nhiều thì khí tích lại. Ăn đắng nhiều thì khí chênh vênh. Mỗi vị đều có cái lệch của nó. Cách hay nhất là điều hòa chúng với nhau.
Điều hòa nghĩa là gì? Nghĩa là đừng ăn thiên về một thứ. Đừng ngày nào cũng thịt. Đừng bữa nào cũng mặn. Đừng ngọt quá, cay quá, chua quá. Mâm cơm có rau, có thịt, có canh, có vị chua cay mặn ngọt vừa phải. Ăn như vậy thì tỳ vị thông suốt, khí huyết lưu thông. Ăn lệch một bên lâu ngày thì đường khí tắc nghẽn, người sinh bệnh.
Ăn theo mùa và ăn điều hòa, hai điều ấy nghe thì đơn giản mà làm được không dễ. Bởi vì chúng ta sống vội. Bữa trưa ăn vội, bữa tối ăn khuya, thích gì ăn nấy, thèm gì ăn nấy. Cơ thể thì cứ lặng lẽ chịu đựng. Đến khi mệt mỏi, mất ngủ, đau dạ dày, người ta mới giật mình.
Cho nên bài học của người xưa không phải là cấm đoán. Không ai bắt chúng ta ăn kham khổ. Chỉ là nhắc chúng ta để ý một chút. Mùa nào thì ăn thức nấy. Bữa nào cũng vừa phải. Thèm thì ăn, nhưng ăn có chừng mực. Cái gì quá cũng thành hại, kể cả cái ngon.
Tôi hay nhớ câu của bà ngoại: mùa nào thức nấy. Bà nói bằng giọng rất bình thường, như nói chuyện thời tiết. Nhưng ngẫm lại, đó chính là dưỡng sinh. Không cần thuốc bổ đắt tiền. Không cần bài thuốc cầu kỳ. Chỉ cần ăn uống thuận theo mùa, điều hòa ngũ vị, sống theo nhịp của trời đất.
Bắt đầu từ hôm nay cũng chưa muộn. Đi chợ thì nhìn xem mùa này có rau gì, cá gì. Nấu một bữa cơm vừa phải, có canh, có rau, có thịt, vị nào cũng vừa. Ăn chậm rãi, ăn xong thấy người nhẹ nhàng. Làm được như vậy mỗi ngày, đó đã là dưỡng sinh rồi.
Nội dung này chỉ mang tính tham khảo, không thay thế lời khuyên y tế.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư