Ngày rằm, mùng một, nhiều gia đình Việt ăn chay. Có người ăn chay vì tín ngưỡng. Có người ăn chay vì muốn cơ thể nhẹ nhàng. Có người ăn chay vì muốn đổi món. Nhưng cũng có người ăn chay xong lại thấy mệt, thấy đói, thấy thiếu sức. Vì sao vậy? Vì ăn chay không phải chỉ là bỏ thịt. Ăn chay cũng cần biết cách, để đủ chất.
Sách cổ nói về chuyện ăn thịt rất rõ. Trong cuốn Khí Đạo, tác giả dẫn lại lời của nhà văn đời Minh là Trần Kế Nho, trong cuốn Dưỡng sinh phu ngữ. Ông viết: ăn nhiều thịt nhiều cơm thì khí trì trệ. Thức ăn bằng thịt mỡ thì ngấy, thức ăn bằng ngũ cốc thì đầy, cho nên khiến cho đường khí của tỳ vị không thông suốt rồi bị tắc nghẽn. Người tu dưỡng sở dĩ điều được ngũ tạng, lưu thông được tinh thần, đều do biết châm chước, dùng lượng ngũ vị một cách thích hợp, biết bớt ăn thịt uống rượu, khiến cho việc ăn uống không bị thái quá là được.
Bớt ăn thịt. Bốn chữ ấy chính là gốc của việc ăn chay. Không phải bỏ hẳn. Mà là bớt. Ăn ít thịt lại, ăn nhiều rau, đậu, ngũ cốc hơn. Làm như vậy thì tỳ vị nhẹ nhàng, khí huyết lưu thông. Đó là lời sách dạy, cách đây mấy trăm năm, mà đến nay vẫn còn đúng.
Nhưng ăn chay sao cho đủ chất thì sách cổ không nói kỹ. Sách chỉ nói nguyên tắc: điều hòa. Còn cách ăn cụ thể thì phải dựa vào hiểu biết dinh dưỡng phổ thông ngày nay. Ăn chay đủ chất nghĩa là trong bữa ăn vẫn có đủ ba thứ: chất đạm, chất bột và chất béo, cộng thêm rau củ và trái cây.
Chất đạm là thứ nhiều người ăn chay hay thiếu nhất. Thịt cá là nguồn đạm quen thuộc. Bỏ thịt thì phải tìm đạm ở chỗ khác. Đậu hũ, đậu xanh, đậu đen, đậu phộng, hạt điều, hạt mè đều là nguồn đạm tốt. Một bữa chay có đậu hũ kho, có canh đậu, có rau luộc, có cơm, thì đã đủ đạm rồi. Đừng ăn chay mà chỉ toàn rau luộc với cơm trắng. Ăn như vậy thì thiếu chất, người mệt là phải.
Chất bột thì dễ. Cơm, bún, phở, bánh mì, khoai, bắp đều là chất bột. Nhưng nên ăn đa dạng, đừng chỉ ăn cơm trắng. Gạo lứt, khoai lang, bắp, các loại đậu đều tốt. Ăn đa dạng thì cơ thể nhận được nhiều chất hơn.
Chất béo thì có trong dầu ăn, đậu phộng, mè, hạt điều. Nấu ăn chay vẫn cần dầu, nhưng vừa phải. Đừng chiên xào quá nhiều dầu. Luộc, hấp, kho, nấu canh là những cách nấu nhẹ nhàng, giữ được vị ngon của rau củ mà không nặng bụng.
Rau củ và trái cây thì ăn càng nhiều càng tốt. Rau xanh, cà rốt, bí đỏ, nấm, rong biển, các loại rau theo mùa. Trái cây thì ăn sau bữa, hoặc ăn làm bữa phụ. Rau củ cung cấp chất xơ, vitamin, giúp tiêu hóa tốt, giúp người nhẹ nhàng. Đó cũng là điều mà sách cổ gọi là điều hòa ngũ vị: ăn đủ vị, đủ màu, đủ loại.
Có một điều cần lưu ý. Người mới ăn chay hay mắc một lỗi: ăn quá ít. Vì quen ăn thịt, bỏ thịt rồi thì không biết ăn gì cho no. Cứ ăn qua loa vài miếng rau, rồi đói, rồi mệt, rồi kết luận là ăn chay không hợp. Thật ra không phải ăn chay không hợp. Mà là ăn chưa đủ. Ăn chay phải ăn no, ăn đủ, ăn đa dạng. Một bữa chay đầy đủ không thua gì bữa mặn.
Người ăn chay trường thì cần để ý hơn nữa. Nên ăn đa dạng các loại đậu, hạt, rau củ. Nên ăn trứng, uống sữa nếu không kiêng. Nên để ý đến chất sắt trong rau xanh, đậu, và vitamin trong trái cây. Nếu thấy mệt mỏi kéo dài, chóng mặt, da xanh thì nên đi khám và hỏi ý kiến bác sĩ, đừng tự suy đoán.
Ăn chay không phải là ăn kham khổ. Ăn chay là ăn nhẹ nhàng, thanh đạm, mà vẫn đủ chất. Mâm cơm chay có thể rất ngon: canh chua nấm, đậu hũ kho, rau luộc chấm tương, cơm gạo lứt, trái cây tráng miệng. Ăn xong người nhẹ nhàng, đầu óc tỉnh táo. Đó là cái hay của ăn chay.
Bắt đầu ăn chay thì đừng vội ăn trường ngay. Hãy thử ăn chay một ngày trong tuần. Rằm, mùng một, hoặc một ngày nào mình thích. Nấu một bữa chay đầy đủ, ăn chậm rãi, cảm nhận vị ngon của rau củ. Làm quen dần, rồi tăng lên nếu thấy hợp. Ăn chay là một thói quen tốt, nhưng phải là thói quen làm cho mình khỏe hơn, chứ không phải mệt hơn.
Nội dung này chỉ mang tính tham khảo, không thay thế lời khuyên y tế.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư