Chiều tan làm, nhiều người có cùng một cảm giác: mắt mỏi, đầu nặng, người rã rời. Cả ngày nhìn vào màn hình máy tính, nhìn vào điện thoại, mắt không được nghỉ. Tối về, mắt cay, lưng mỏi, chỉ muốn nằm xuống. Đó là chuyện quen thuộc của thời hiện đại. Nhưng người xưa, dù không có máy tính, cũng đã nói về chuyện này.
Trong cuốn Khí Đạo, tác giả dẫn lại một đoạn trong sách Thiên kim yếu phương, thiên Dưỡng tính. Đoạn này viết: đạo dưỡng tính là chẳng nên đi lâu, đứng lâu, ngồi lâu, nằm lâu, nhìn lâu, nghe lâu. Nhìn lâu thì tổn hại đến huyết. Nằm lâu thì tổn hại đến khí. Đứng lâu thì tổn hại đến xương. Ngồi lâu thì tổn hại đến cơ bắp. Đi lâu thì tổn hại đến gân.
Nhìn lâu thì tổn hại đến huyết. Câu ấy nghe thì lạ, nhưng ngẫm lại thì rất đúng. Mắt nhìn lâu một chỗ, nhìn chăm chăm không nghỉ, thì mắt mỏi, đầu nặng, người mệt. Máu huyết phải dồn lên nuôi mắt, mà mắt làm việc quá sức thì cả người đều mệt theo. Người xưa không có màn hình, mà đã biết nhìn lâu là hại. Ngày nay chúng ta nhìn màn hình cả ngày, cái hại ấy còn lớn hơn nhiều.
Sách cổ còn dạy một cách thư giãn rất cụ thể. Trong cuốn Khí Đạo tập hai, có một đoạn nói về chín điều lỏng của hình thể. Trong đó có: trán, mi mắt, môi, họng, eo, bụng, cánh tay, khớp cổ chân, ngón chân thả lỏng dần dần. Trán thả lỏng. Mi mắt thả lỏng. Cả khuôn mặt thả lỏng. Đó là cách để cho mắt và đầu được nghỉ ngơi.
Thả lỏng mi mắt nghĩa là gì? Nghĩa là nhắm mắt lại, để cho mắt được nghỉ. Không nhìn gì cả. Không cố gắng gì cả. Chỉ nhắm mắt, thở đều, để cho đôi mắt được thư giãn. Làm vài phút thôi, mà mắt đã đỡ mỏi hẳn. Người xưa gọi đó là một trong những yếu lĩnh của việc thu công, tức là kết thúc một buổi tập luyện, trở về trạng thái bình thường.
Nói bằng lời thường thì thế này. Mắt cũng như tay chân, làm việc lâu thì mỏi, cần được nghỉ. Tay làm việc nặng thì mỏi tay. Mắt nhìn lâu thì mỏi mắt. Nhưng tay mỏi thì người ta biết dừng lại. Mắt mỏi thì người ta cứ cố nhìn tiếp. Vì công việc chưa xong, vì phim chưa hết, vì tin nhắn chưa đọc hết. Cứ cố như vậy, mắt càng ngày càng mỏi, người càng ngày càng mệt.
Cho nên cách dưỡng mắt đơn giản nhất là cho mắt nghỉ. Làm việc một lúc thì ngẩng lên, nhìn ra xa, nhìn cây xanh, nhìn trời. Nhắm mắt lại vài phút, thả lỏng trán, thả lỏng mi mắt. Đừng dụi mắt mạnh. Đừng cố nhìn khi mắt đã cay. Cho mắt nghỉ là cách thương mắt nhất.
Trong cuốn Khí Đạo, đoạn trích từ Thánh tế tổng lục còn viết: thuật đạo dẫn, xoa bóp, day ấn có lợi cho việc xoay chuyển khí trong cơ thể, làm cho khí huyết lưu thông. Rồi tự nhiên sau đó khiến cho khí vận hành mà tinh thần hòa hợp, tai thính mắt sáng, thân thể mạnh khỏe nhanh nhẹn. Tai thính, mắt sáng. Đó là kết quả của việc khí huyết lưu thông. Mắt sáng không phải do nhìn nhiều, mà do khí huyết thông suốt, cơ thể được nghỉ ngơi đầy đủ.
Mắt mỏi, người mệt còn liên quan đến giấc ngủ. Ngủ không đủ thì mắt thâm, mắt cay, người uể oải. Trong đoạn Tứ khí điều thần đại luận, sách dạy ngủ sớm dậy sớm theo mùa. Ngủ đủ giấc thì mắt mới sáng, đầu mới tỉnh. Thức khuya triền miên thì mắt mờ, người mệt, làm gì cũng không hiệu quả.
Còn một điều nữa: mắt mỏi cũng do tâm không yên. Lo lắng, căng thẳng, suy nghĩ nhiều thì mắt cũng mỏi theo. Sách viết: dưỡng khí cần phải bắt đầu từ điều tức. Tâm tĩnh thì hơi thở điều hòa. Khi tâm tĩnh lại, hơi thở đều lại, thì mắt cũng bớt mỏi, người cũng bớt mệt. Cho nên dưỡng mắt cũng là dưỡng tâm.
Làm việc cả ngày, mắt mỏi là chuyện bình thường. Đừng coi thường. Hãy cho mắt nghỉ đúng lúc. Nhìn xa vài phút. Nhắm mắt vài phút. Thả lỏng trán và mi mắt. Ngủ sớm hơn một chút. Làm những việc nhỏ ấy mỗi ngày, mắt sẽ sáng hơn, người sẽ khỏe hơn.
Chiều nay, khi mắt bắt đầu mỏi, hãy dừng lại. Nhắm mắt lại. Thả lỏng trán, thả lỏng mi mắt. Thở đều vài hơi. Chỉ một phút thôi. Rồi mở mắt ra, nhìn ra xa. Sẽ thấy người nhẹ nhàng hơn hẳn.
Nội dung này chỉ mang tính tham khảo, không thay thế lời khuyên y tế.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư