Trời trở lạnh, người ta hay nói: mặc ấm vào kẻo cảm. Câu nói ấy nghe thì đơn giản, mà là cả một phép dưỡng sinh. Vì cái lạnh không chỉ làm cho người ta run. Cái lạnh mà thấm vào người thì sinh bệnh. Người xưa đã biết điều này từ rất lâu, và dạy cách giữ ấm rất kỹ.
Trong cuốn Khí Đạo, tác giả dẫn lại đoạn Tứ khí điều thần đại luận trong Hoàng Đế Nội Kinh. Đoạn này viết về mùa đông: ba tháng mùa đông, là lúc bế tàng, nước đóng băng, đất nứt nẻ, không nhiễu cái dương, ngủ sớm dậy muộn, nhất định phải chờ ánh mặt trời mới dậy. Khiến cho chí như phục như ẩn náu, như có riêng tư, ý như đã có được cái gì đó. Đuổi cái lạnh giữ lại cái ấm áp, không để khí tiết ra ngoài, khiến khí thu về mạnh. Đó là ứng với khí mùa đông, là đạo tăng dưỡng.
Đuổi cái lạnh, giữ lại cái ấm áp. Tám chữ ấy là gốc của việc giữ ấm. Mùa đông là lúc trời đất thu lại, vạn vật ẩn náu. Con người cũng nên thu lại, giữ ấm, đừng để cái lạnh xâm nhập. Ngủ sớm, dậy muộn, chờ mặt trời lên mới ra khỏi nhà. Ăn uống ấm nóng. Mặc đủ ấm. Đó là cách sống thuận với mùa đông.
Cũng trong cuốn Khí Đạo, sách của Vương Văn Lộc thời nhà Minh viết: thận trọng khi vui sướng, tránh cáu giận thì khí sẽ điều hòa, phòng lạnh tránh nóng thì hình thể sẽ vững. Phòng lạnh, tránh nóng. Hai việc ấy nghe thì đối nhau, mà thực ra là một: giữ cho cơ thể không bị cái nóng, cái lạnh bên ngoài làm cho xáo trộn. Mùa đông thì phòng lạnh. Mùa hè thì tránh nóng. Giữ được như vậy thì hình thể vững vàng.
Nói bằng lời thường thì thế này. Cơ thể con người giống như một ngôi nhà. Mùa đông thì phải đóng cửa, giữ ấm. Mở toang cửa ra thì gió lạnh lùa vào, người trong nhà sẽ lạnh. Giữ ấm cũng vậy. Mặc đủ ấm, ăn uống ấm, ngủ đủ ấm, đó là đóng cửa lại, giữ hơi ấm ở trong người.
Giữ ấm thì giữ ở đâu? Trước hết là chân. Chân là nơi xa tim nhất, dễ lạnh nhất. Chân lạnh thì cả người lạnh. Buổi tối ngâm chân nước ấm, rồi mang tất mỏng khi ngủ, là cách giữ ấm rất tốt. Trong kinh sách, đức Phật và các vị Tỳ-kheo cũng có thói quen rửa chân, ngâm chân vào buổi chiều. Một việc nhỏ, mà giữ ấm được cả người.
Thứ hai là lưng và bụng. Lưng và bụng là nơi giữ khí. Để lưng, bụng bị lạnh thì người dễ đau, dễ mệt. Mặc áo đủ ấm, đừng để hở lưng, hở bụng khi trời lạnh. Ngủ thì đắp chăn kín, đừng để gió lùa.
Thứ ba là đầu và cổ. Đầu là nơi khí tụ. Cổ là nơi gió lạnh dễ xâm nhập. Trời lạnh thì đội mũ, quàng khăn. Đừng để đầu trần đi ngoài gió lạnh lâu. Người xưa ra đường mùa đông đều đội mũ, mặc áo ấm kín đáo. Không phải vì sợ xấu. Mà vì biết giữ ấm.
Thứ tư là ăn uống. Mùa đông nên ăn đồ ấm nóng: canh nóng, cháo nóng, nước ấm. Đừng ăn đồ lạnh, uống nước đá triền miên khi trời đã lạnh. Cơ thể đang cần ấm, mà cứ đưa đồ lạnh vào thì phải tốn sức để làm ấm lại. Lâu ngày thì tỳ vị yếu đi, người hay đau bụng, hay mệt.
Thứ năm là chỗ ở. Nhà cửa mùa đông nên kín gió, nhưng vẫn cần thoáng khí. Đừng để gió lạnh lùa thẳng vào giường ngủ. Nhưng cũng đừng đóng kín mít cả ngày, không có không khí trong lành. Ban ngày có nắng thì mở cửa cho nắng vào, cho nhà ấm lên. Tối đến thì đóng cửa, giữ ấm.
Người già và trẻ nhỏ càng cần giữ ấm kỹ. Vì người già dương khí đã suy, dễ lạnh. Trẻ nhỏ thì cơ thể còn non, chưa chống được lạnh. Cha mẹ nên để ý: sờ tay, sờ chân con xem có lạnh không. Người già thì nên mặc ấm hơn người trẻ một lớp, ngủ ấm hơn một chút.
Giữ ấm không phải là chuyện của riêng mùa đông. Trời trở lạnh bất chợt, mưa dầm, gió mùa về, đều cần giữ ấm. Người hay bị cảm lạnh thường là người chủ quan: trời hơi lạnh mà vẫn mặc phong phanh, vẫn uống nước đá, vẫn tắm khuya. Đến khi cảm rồi mới hối. Phòng bệnh vẫn hơn chữa bệnh.
Trời lạnh, mặc thêm một lớp áo. Tối đến, ngâm chân nước ấm. Ăn một bát canh nóng. Ngủ sớm, đắp chăn ấm. Những việc nhỏ ấy, làm đều đặn, chính là dưỡng sinh. Người xưa dạy: đuổi cái lạnh, giữ lại cái ấm áp. Làm được như vậy thì mùa đông qua đi, người vẫn khỏe.
Nội dung này chỉ mang tính tham khảo, không thay thế lời khuyên y tế.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư