Trưa hè ở Việt Nam, nắng gắt, không khí oi nồng, ăn cơm xong là mắt cứ díp lại. Nhiều người có thói quen ngủ trưa, ngủ một giấc ngắn rồi dậy làm việc tiếp, thấy khỏe hẳn ra. Nhưng cũng có người ngủ trưa dậy lại thấy mệt hơn, đầu nặng, người uể oải, làm việc không tập trung. Có người còn bị cha mẹ, ông bà bắt ngủ trưa cho bằng được, dù mình không buồn ngủ, nằm trằn trọc mãi mà không ngủ được, dậy thì bực bội. Vậy ngủ trưa mùa hè, rốt cuộc nên hay không nên? Sách cổ có một câu trả lời rất thú vị, mà ít người biết: đừng miễn cưỡng.
Trong sách Hoàng Đế Nội Kinh, bản dịch của Chơn Nguyên, có một đoạn bàn về phép dưỡng sinh mùa Hạ. Sách viết: "Đêm ngủ sáng dậy sớm đừng ngại ngày dài, cho tinh thần khỏi bực dọc, mầm non được nảy nở, khí được bài tiết." Rồi sách giải thích: sang mùa Hạ, khí dương của mặt trời tỏa xuống địa cầu nhiều hơn lúc khác, làm cho ngày dài đêm ngắn. Ban ngày, trong con người, khí dương phải tung ra ngoài để ứng hợp với khí dương bên ngoài. Cho nên cả khí huyết đều đổ xô ra bên ngoài, lúc đó khí dương bên trong bị thiếu. Vậy nên nếu ta miễn cưỡng ngủ trưa, trong khi ngủ ý thức bắt buộc khí huyết phải giữ tụ vào trong và bên dưới, mà trong lúc đó lại là lúc khí huyết phải theo cho kịp với khí dương bên ngoài, lẽ tất nhiên sự dằn co đó sẽ gây thành tai hại, cơ thể sẽ bị phản ứng, tinh thần sẽ bị bực dọc.
Đọc đoạn này bằng lời thường thì ý là: mùa hè, cơ thể mình đang mở ra, khí huyết đang hướng ra ngoài, để hòa hợp với trời đất. Nếu mình miễn cưỡng ép mình ngủ trưa, tức là ép khí huyết phải tụ vào trong, đi ngược lại với hướng đi tự nhiên của cơ thể lúc đó. Hai luồng kéo ngược nhau như vậy, cơ thể sẽ phản ứng: dậy thì mệt, tinh thần bực bội, người uể oải. Cho nên sách dạy rằng đối với bên ngoài phải tận cùng cởi mở, nên nói là "làm như có điều gì ái mộ bên ngoài". Tức là mùa hè thì nên sống hướng ra ngoài, cởi mở, đừng khép mình lại.
Nghe đến đây, nhiều người sẽ thắc mắc: vậy là mùa hè không nên ngủ trưa sao? Câu trả lời là: không phải không nên, mà là không nên miễn cưỡng. Sách cổ không cấm ngủ trưa. Sách chỉ dặn đừng ép mình ngủ khi cơ thể không muốn ngủ. Có những người trưa hè thật sự buồn ngủ, mắt díp lại, đầu gật gù, thì cứ ngủ một giấc ngắn, tự nhiên, cơ thể sẽ khỏe lại. Còn những người trưa hè không buồn ngủ, nằm mãi không ngủ được, thì đừng ép. Thay vì nằm trằn trọc, hãy ngồi dậy, ra chỗ mát hóng gió, uống một ly nước mát, đọc vài trang sách, hoặc đơn giản là ngồi yên thư giãn một lúc. Nghỉ ngơi không nhất thiết phải là ngủ. Nghỉ ngơi là cho cơ thể được nhẹ nhàng, không gồng lên làm việc.
Sách cũng dạy một điều quan trọng về mùa hè: đêm ngủ, sáng dậy sớm, đừng ngại ngày dài. Mùa hè ngày dài, đêm ngắn, nhiều người than phiền ngủ không đủ. Nhưng sách xưa bảo đừng ngại ngày dài, vì ngày dài là để tinh thần được cởi mở, để khí được bài tiết, để mầm non trong người được nảy nở. Ngủ sớm vào buổi tối, dậy sớm vào buổi sáng, tận dụng ngày dài để sống, để làm việc, để vui chơi, đó mới là phép dưỡng sinh đúng của mùa hè. Còn ban ngày thì sống cởi mở, đừng khép kín, đừng ủ rũ trong phòng tối.
Áp vào đời sống hôm nay, bài học này rất thực tế. Nhiều người làm việc văn phòng, trưa hè ăn xong là gục xuống bàn ngủ, ngủ dậy thì mệt hơn lúc chưa ngủ. Có thể vì họ đã ngủ quá lâu, hoặc vì họ ép mình ngủ trong khi cơ thể không cần. Một giấc ngủ trưa tốt thường chỉ nên ngắn, chừng mười lăm đến ba mươi phút, vừa đủ để đầu óc tỉnh lại. Ngủ dài quá, đến một hai tiếng, thì dễ rơi vào giấc ngủ sâu, dậy sẽ mệt, tối lại khó ngủ. Mà quan trọng hơn cả là: nếu hôm đó mình không buồn ngủ, thì đừng ép. Ngồi nghỉ, hít thở, uống nước, cũng là dưỡng sinh.
Cũng cần nhớ rằng mỗi người mỗi khác. Có người quen ngủ trưa từ nhỏ, không ngủ thì chiều không làm được việc. Có người cả đời không ngủ trưa mà vẫn khỏe. Sách cổ dạy nguyên tắc chung, nhưng áp dụng thì phải tùy theo cơ thể của mình. Lắng nghe cơ thể mình là phép dưỡng sinh cao nhất. Cơ thể bảo buồn ngủ thì ngủ. Cơ thể bảo không buồn ngủ thì đừng ép. Miễn cưỡng là đi ngược lại với tự nhiên, mà đi ngược lại với tự nhiên thì cơ thể sẽ phản ứng, như sách đã dạy.
Mùa hè đang đến, nắng sẽ còn gắt hơn nữa. Hãy nhớ lời dạy trong sách: đêm ngủ, sáng dậy sớm, đừng ngại ngày dài, sống cởi mở với bên ngoài, và đừng miễn cưỡng ngủ trưa. Ngủ được thì ngủ, không ngủ được thì nghỉ. Nhẹ nhàng với cơ thể mình, cơ thể sẽ nhẹ nhàng lại với mình.
Nội dung này chỉ mang tính tham khảo, không thay thế lời khuyên y tế.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư