Buổi sáng, nhiều nhà có thói quen ăn vội. Người thì ăn bánh mì kẹp thịt cho nhanh. Người thì ăn xôi cho chắc bụng. Người thì uống ly cà phê rồi đi làm luôn, bụng đói meo tới trưa. Ăn như vậy thì no thật. Nhưng no không có nghĩa là khỏe. Có những bữa sáng ăn xong thì bụng nặng, người mệt, làm việc không tập trung. Tới trưa thì đói cồn cào, ăn gì cũng thấy ngon, ăn xong lại buồn ngủ. Cứ thế, cả ngày cứ mệt mỏi mà không biết vì sao.
Sách cổ về dưỡng sinh có một lời khuyên rất đơn giản. Thức ăn thanh đạm là bài thuốc tiên. Thanh đạm nghĩa là nhẹ nhàng, ít dầu mỡ, ít mặn, ít cay. Bài thuốc tiên nghĩa là thứ thuốc tốt nhất. Nghe thì có vẻ phóng đại. Ăn thanh đạm mà thành thuốc tiên sao. Nhưng nghĩ kỹ thì đúng. Bệnh từ miệng mà vào. Ăn uống điều độ thì ít bệnh. Ăn uống bừa bãi thì nhiều bệnh. Thuốc thì chữa bệnh khi đã bệnh. Ăn uống đúng thì phòng bệnh trước khi bệnh tới. Phòng thì hơn chữa. Cho nên ăn thanh đạm mới là bài thuốc tiên.
Hải Thượng Lãn Ông còn viết một câu rất hay. Bớt ăn mấy miếng cho thèm. Còn hơn bội thực gây nên tích đầy. Uống ăn điều độ cần thay. Bớt ăn mấy miếng cho thèm nghĩa là ăn vừa đủ, đừng ăn no căng. Ăn no căng thì bụng đầy, khí trệ, người mệt. Ăn vừa đủ thì bụng nhẹ, người khỏe, còn thấy thèm thì lần sau ăn lại ngon. Bội thực là ăn quá no. Ăn quá no thì thức ăn tích lại trong bụng, không tiêu được, sinh ra đủ thứ bệnh. Người xưa nói, chết vì bội thực cũng nhiều. Ngờ đâu lại có người nghèo chết no. Nghe thì lạ. Nghèo mà chết no sao. Nhưng đó là sự thật. Người nghèo lâu ngày đói, tới khi có bữa ngon thì ăn lấy ăn để, ăn quá no mà sinh bệnh. Cho nên ăn uống không phải là chuyện của người giàu hay người nghèo. Mà là chuyện của người biết điều độ hay không.
Sách còn nói về cháo. Đương sốt, sau hạ kiêng cơm, nên ăn cháo loãng, chớ ham bánh quà. Nghĩa là khi đang sốt, sau khi xổ, thì kiêng cơm, nên ăn cháo loãng. Cháo loãng dễ tiêu, nhẹ bụng, lại có nước để bù cho cơ thể. Người ốm mà ăn cơm thì nặng bụng, khó tiêu, bệnh lâu khỏi. Người ốm mà ăn cháo thì bụng nhẹ, dễ hấp thu, bệnh mau khỏi. Đời thường thì không chỉ người ốm mới ăn cháo. Người khỏe ăn cháo buổi sáng cũng rất tốt. Buổi sáng bụng còn yếu sau một đêm ngủ. Ăn cháo loãng thì bụng được đánh thức nhẹ nhàng. Ăn đồ nặng ngay buổi sáng thì bụng phải làm việc vất vả ngay từ đầu ngày. Cả ngày mệt cũng từ đó mà ra.
Sách còn nói, ăn nhiều ngũ cốc tốt hơn. Gạo tẻ, gạo nếp, bắp, đậu, mè. Ngũ cốc là những thứ hạt quanh ta. Gạo, bắp, đậu, mè đều là những thứ rẻ tiền, dễ kiếm. Nhưng ăn nhiều ngũ cốc thì tốt hơn ăn nhiều thịt thà. Thịt thà tanh béo sinh đờm, sinh giun. Có câu: tham thực cực thân. Bệnh tòng khẩu nhập, ta cần phải kiêng. Tham thực cực thân nghĩa là tham ăn thì hại thân. Bệnh tòng khẩu nhập nghĩa là bệnh từ miệng mà vào. Hai câu này người xưa nói đã lâu. Nhưng tới nay vẫn đúng. Ăn nhiều thịt, nhiều dầu mỡ thì béo phì, cao huyết áp, tiểu đường. Ăn nhiều ngũ cốc, rau đậu thì người nhẹ nhàng, ít bệnh. Không cần phải ăn chay hoàn toàn. Chỉ cần ăn nhiều ngũ cốc hơn, ăn ít thịt hơn thì đã tốt hơn nhiều.
Sách còn có một câu rất thực tế. Nên dùng các thứ thức ăn thay vào thuốc bổ có phần lợi hơn. Đậu đen trồng được trong vườn, hà tất phải đợi địa hoàng từ xa. Nghĩa là thức ăn quanh ta đã là thuốc bổ rồi. Không cần phải mua thuốc bổ đắt tiền từ xa. Đậu đen trong vườn, gạo trong nhà, rau ngoài vườn đều là thuốc bổ. Bình thường rau đậu bổ hơn. Đến khi liệt nhược, sâm nhung chẳng vào. Nghĩa là lúc còn khỏe thì ăn rau đậu đã bổ rồi. Đến lúc suy nhược thì sâm nhung cũng không cứu được. Cho nên dưỡng sinh là chuyện mỗi ngày. Không phải đợi tới lúc bệnh mới lo.
Vậy thì bữa sáng thanh đạm là như thế nào. Thứ nhất, hãy ăn cháo loãng hoặc đồ ăn nhẹ vào buổi sáng. Cháo trắng, cháo đậu, cháo rau đều tốt. Nấu loãng một chút, ăn với ít muối vừng hoặc rau luộc. Bụng nhẹ mà vẫn đủ chất. Đừng ăn đồ chiên xào nhiều dầu mỡ ngay buổi sáng. Bụng còn yếu, ăn nặng thì mệt cả ngày.
Thứ hai, hãy ăn vừa đủ, đừng ăn no căng. Ăn bảy tám phần no là đủ. Còn thấy thèm một chút thì tốt hơn là no tới mức không thở nổi. Ăn xong mà thấy người nhẹ nhàng, tỉnh táo thì đó là ăn đúng. Ăn xong mà thấy nặng bụng, buồn ngủ thì đó là ăn sai.
Thứ ba, hãy ăn nhiều ngũ cốc, rau đậu hơn thịt. Không cần bỏ thịt hoàn toàn. Chỉ cần giảm bớt. Bữa ăn có rau, có đậu, có cơm thì đã đủ. Thịt chỉ là món phụ. Đừng để thịt thành món chính.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng ăn uống là chuyện mỗi ngày. Không cần phải cầu kỳ. Chỉ cần thanh đạm, điều độ, vừa đủ thì đã là bài thuốc tiên rồi. Sách cổ nói vậy. Và tới nay, khoa học hiện đại cũng nói vậy. Ăn nhẹ, ăn đủ, ăn đúng giờ thì ít bệnh. Đó là bí quyết dưỡng sinh đơn giản nhất.
Nội dung tham khảo, không thay lời khuyên y tế.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư