Trong vườn nhà quê, có một loại cây mà nhà nào cũng trồng được. Không cần chăm sóc cầu kỳ. Gieo hạt xuống đất, nó tự mọc. Leo lên giàn, ra hoa, kết trái. Hạt đen bóng, nhỏ xíu. Nấu lên thành chè thì thơm. Nấu thành cháo thì bùi. Rang lên pha nước uống thì mát. Đó là đậu đen. Thứ đậu rẻ tiền, quen thuộc tới mức người ta quên mất nó quý thế nào. Nhà giàu thì tìm thuốc bổ đắt tiền từ xa. Nhà nghèo thì ăn đậu đen mỗi ngày mà không biết mình đang ăn một vị thuốc tốt.
Hải Thượng Lãn Ông viết trong Vệ sinh yếu quyết một câu rất ngắn. Đậu đen, cam thảo trung hòa. Nghĩa là đậu đen với cam thảo có tác dụng trung hòa, giải độc. Nghe thì đơn giản. Nhưng đó là kinh nghiệm của một danh y cả đời chữa bệnh. Đậu đen có tính mát, có tác dụng giải độc, thanh nhiệt. Ăn vào thì giải được độc trong người. Người xưa hay dùng đậu đen để giải độc khi ăn phải thức ăn không tốt. Cá độc thì dùng cỏ roi ngựa. Thịt thối thì dùng hoàng bá. Trứng rau ngộ độc thì dùng giấm chua. Mỗi thứ độc có một thứ giải. Còn đậu đen thì giải chung, trung hòa chung. Nó như một người hòa giải trong nhà. Không thiên về bên nào. Chỉ làm cho mọi thứ trở lại cân bằng.
Sách còn viết một câu rất hay. Đậu đen trồng được trong vườn, hà tất phải đợi địa hoàng từ xa. Địa hoàng là một vị thuốc bổ nổi tiếng, phải mua từ xa, giá đắt. Lãn Ông nói, đậu đen trồng được trong vườn nhà mình, việc gì phải đợi địa hoàng từ xa. Nghĩa là thuốc tốt không nhất thiết phải đắt tiền, phải ở xa. Thuốc tốt có khi ở ngay trong vườn nhà mình. Người ta hay có tâm lý sính ngoại, sính đắt. Cứ nghĩ thuốc càng đắt càng tốt. Thuốc càng xa càng quý. Nhưng thật ra, thứ hợp với cơ thể mình nhất thường là thứ quanh mình. Đậu đen mọc ở đất Việt, hợp với người Việt. Ăn vào thì mát, thì bổ. Không cần phải tìm đâu xa.
Sách còn nói, bình thường rau đậu bổ hơn. Đến khi liệt nhược, sâm nhung chẳng vào. Nghĩa là lúc còn khỏe mạnh bình thường thì ăn rau đậu đã bổ rồi. Đến lúc suy nhược nặng thì sâm nhung cũng không vào được. Câu này nhắc một điều rất quan trọng. Dưỡng sinh là chuyện mỗi ngày. Không phải đợi tới lúc bệnh mới lo uống thuốc bổ. Lúc khỏe thì ăn đậu đen, ăn rau, ăn ngũ cốc. Lâu dần, cơ thể khỏe mạnh, ít bệnh. Đợi tới lúc bệnh nặng mới tìm sâm nhung thì đã muộn. Sâm nhung không phải là thuốc tiên. Nó chỉ có tác dụng khi cơ thể còn đủ sức để nhận. Cơ thể đã suy kiệt thì uống gì cũng khó.
Đậu đen còn là một món ăn rất dễ chế biến. Nấu chè đậu đen thì mát, giải nhiệt mùa hè. Nấu cháo đậu đen thì bùi, dễ tiêu, tốt cho buổi sáng. Rang đậu đen rồi hãm nước uống thì thay trà, vừa mát vừa bổ. Nấu canh đậu đen với xương thì ngọt, bổ. Mỗi cách nấu đều có cái hay riêng. Nhưng quan trọng nhất là ăn điều độ. Ăn đậu đen tốt, nhưng không phải ăn càng nhiều càng tốt. Ăn vừa phải, ăn thường xuyên thì tốt hơn ăn một lúc quá nhiều. Sách cổ nói chung về ăn uống, bớt ăn mấy miếng cho thèm, còn hơn bội thực gây nên tích đầy. Ăn đậu đen cũng vậy. Ăn vừa đủ thì bổ. Ăn quá nhiều thì đầy bụng, khó tiêu.
Có một điều nữa cần nhớ. Đậu đen có tính mát. Người có thể hàn, hay lạnh bụng thì không nên ăn quá nhiều đậu đen sống hoặc uống nước đậu đen rang quá đặc. Ăn gì cũng phải hợp với cơ thể mình. Người nóng trong thì ăn đậu đen rất tốt. Người lạnh bụng thì nên ăn đậu đen nấu chín kỹ, ăn với gừng hoặc ăn vào buổi trưa khi trời ấm. Dưỡng sinh không có một công thức chung cho tất cả mọi người. Mỗi người một cơ địa. Phải lắng nghe cơ thể mình. Ăn vào thấy khỏe, thấy nhẹ thì đó là hợp. Ăn vào thấy lạnh bụng, khó tiêu thì đó là chưa hợp. Giảm bớt hoặc đổi cách nấu.
Đời nay, nhiều người bỏ quên đậu đen. Đi chợ thì mua đồ hộp, đồ chế biến sẵn. Đi siêu thị thì mua thuốc bổ ngoại nhập. Ít ai còn nhớ tới hũ đậu đen trong bếp của bà, của mẹ ngày xưa. Bà nấu chè đậu đen cho con cháu ăn mùa hè. Mẹ nấu cháo đậu đen cho con ăn sáng. Những món ăn đó không chỉ ngon. Mà còn là thuốc. Là tình thương. Là ký ức. Ăn đậu đen không chỉ là ăn một món bổ. Mà còn là giữ lại một nếp nhà.
Vậy thì từ hôm nay, hãy nhớ tới đậu đen nhiều hơn. Trồng một giàn đậu đen sau nhà nếu có đất. Mua một ít đậu đen để sẵn trong bếp. Nấu chè đậu đen cho cả nhà ăn mùa hè. Nấu cháo đậu đen ăn sáng. Rang đậu đen hãm nước uống thay trà. Những việc nhỏ như vậy, làm đều đặn thì cơ thể sẽ khỏe hơn. Không cần phải mua thuốc bổ đắt tiền. Không cần phải tìm đâu xa. Thuốc tốt ở ngay trong vườn nhà mình. Như lời Lãn Ông đã nói từ mấy trăm năm trước. Đậu đen trồng được trong vườn, hà tất phải đợi địa hoàng từ xa.
Nội dung tham khảo, không thay lời khuyên y tế.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư