Sau nhà bà ngoại có một giàn đậu ván. Dây leo lên giàn, lá xanh rờn, hoa tím nhạt, quả non xanh mướt. Tới mùa, bà hái đậu ván nấu canh, luộc chấm muối vừng, có khi nấu chè. Món nào cũng dân dã. Món nào cũng ngon theo kiểu nhà quê: không cầu kỳ, không màu mè, ăn xong người nhẹ nhõm.
Hồi đó mình ăn mà không nghĩ gì. Lớn lên đọc sách dưỡng sinh cổ, mới thấy đậu ván không phải món ăn thường. Hải Thượng Lãn Ông, trong sách Vệ Sinh Yếu Quyết, đã viết một câu ngắn mà rõ: hạt sen, đậu ván nên ăn. Một câu, hai món. Hạt sen đã có bài riêng. Bài này nói về đậu ván.
Câu này nằm trong đoạn sách dặn về ăn uống cho trẻ nhỏ. Sách dặn: muốn cho bụng dạ yên lành thì sớm ăn ngũ cốc cho thành thói quen. Cho ăn cháo loãng thì yên vị trường. Dự phòng tích trệ giun trùng thì ít ăn béo ngọt. Và trong những món nên ăn, sách kể ra hạt sen và đậu ván. Đặt đậu ván cạnh hạt sen, cạnh ngũ cốc, cạnh cháo loãng, thì thấy rõ ý của sách: đây là những món lành, ăn vào bụng dạ yên, người khỏe mạnh.
Đậu ván là gì. Đó là loại đậu leo giàn, quả dẹt, hạt trắng. Người miền Bắc gọi là đậu ván. Người miền Nam có khi gọi là đậu rồng, đậu que, tùy vùng. Nhưng dù gọi tên nào, thì đó vẫn là loại đậu quen thuộc trong vườn nhà. Nó không phải món hiếm. Nó không đắt. Nó mọc ở giàn sau nhà, ở bờ rào, ở mảnh vườn nhỏ. Hái buổi sáng, nấu buổi trưa, ăn trong ngày. Tươi, sạch, không cần bảo quản.
Vì sao sách cổ lại khuyên nên ăn đậu ván. Nói theo sách thì đậu ván là món ăn lành, tốt cho bụng dạ, giúp tiêu hóa yên ổn. Người ăn uống thất thường, bụng hay đầy, hay khó tiêu, thì ăn những món như đậu ván sẽ nhẹ nhàng hơn là ăn những món béo ngọt, cay nóng. Sách dặn: ít ăn béo ngọt, chua cay, đắng chát ta cần phải kiêng. Đậu ván thì không béo, không ngọt gắt, không cay, không chát. Nó ở giữa. Món ở giữa thì bụng dễ chịu.
Nói theo đời thường thì cũng dễ hiểu. Đậu ván luộc chấm muối vừng, ăn với cơm trắng, là bữa ăn thanh đạm. Nấu canh đậu ván với tôm, với thịt nạc, là món canh ngọt, mát, dễ ăn. Ăn những món như vậy thì bụng không nặng. Bụng không nặng thì người khỏe. Người khỏe thì ít bệnh. Dưỡng sinh, nhiều khi chỉ đơn giản như vậy. Không phải tìm món lạ. Mà là ăn món quen cho đúng.
Có một điều cần nhớ khi ăn đậu ván. Đậu ván phải nấu chín kỹ. Đậu sống, đậu tái, ăn vào dễ đau bụng. Người xưa nấu đậu ván thì luộc kỹ, hầm kỹ, nấu canh thì nấu cho mềm. Ăn đậu ván thì ăn quả non, hạt còn mềm. Quả già, hạt cứng, xơ nhiều, thì không ngon, cũng khó tiêu. Hái đậu thì hái lúc non. Nấu đậu thì nấu lúc tươi. Đó là kinh nghiệm của người làm vườn, mà cũng là kinh nghiệm dưỡng sinh: món ăn ngon nhất là món đúng mùa, đúng lúc.
Đậu ván còn là món ăn của người nghèo mà sang. Nghèo vì nó rẻ, nhà nào cũng trồng được. Sang vì nó lành, ăn vào người khỏe. Người xưa không có tiền mua nhân sâm, mua yến sào. Nhưng người xưa có giàn đậu ván sau nhà, có nắm hạt sen trong bếp, có bát cháo loãng buổi sáng. Sống thọ, một phần nhờ những món như vậy. Không phải nhờ món đắt. Mà nhờ món lành, ăn đều đặn, ăn đúng lúc.
Ăn đậu ván thế nào cho đúng. Ăn như món ăn hằng ngày, không phải như thuốc. Tuần ăn vài bữa, đổi món với rau khác, với đậu khác. Đừng ăn một món mãi. Sách cổ dặn ăn ngũ cốc cho thành thói quen, tức là ăn đa dạng, ăn đủ loại hạt, đủ loại rau. Đậu ván là một trong những món đó. Ăn nó, nhưng đừng chỉ ăn nó. Bữa ăn tốt là bữa ăn có nhiều món lành, mỗi món một ít.
Người nào bụng dạ yếu, hay đầy hơi, khó tiêu, thì nên ăn đậu ván nấu chín kỹ, ăn chậm, nhai kỹ. Ăn xong đừng nằm ngay. Đi lại nhẹ nhàng một lúc cho tiêu. Người nào đang ốm, đang mệt, thì ăn cháo loãng với đậu ván ninh nhừ cũng tốt. Nhẹ bụng, dễ tiêu, lại đủ chất. Nhưng nếu bụng đau kéo dài, tiêu hóa có vấn đề thật sự, thì phải đi khám, nghe lời thầy thuốc. Đậu ván là món ăn lành, không phải thuốc chữa bệnh. Sách cổ cũng không bảo nó là thuốc. Sách chỉ bảo nên ăn.
Giàn đậu ván sau nhà bà ngoại giờ không còn nữa. Nhưng mỗi lần thấy đậu ván ở chợ, mình lại nhớ bát canh đậu ván nấu tôm buổi trưa hè. Ăn xong, nằm võng, gió thổi qua, ngủ một giấc ngắn rồi dậy làm việc tiếp. Người khỏe, lòng yên. Dưỡng sinh, có khi chỉ là giữ lại được những bữa ăn như vậy. Món ăn quê, nấu đúng cách, ăn đúng lúc, thì nuôi người cả đời.
Nếu nhà bạn có một mảnh vườn nhỏ, hãy thử trồng một giàn đậu ván. Không cần chăm nhiều. Chỉ cần có giàn, có nắng, có nước. Tới mùa, hái quả non nấu canh, luộc chấm muối vừng. Ăn với cơm trắng, uống chén nước chè xanh. Bữa ăn đạm bạc mà lành. Người xưa đã ăn như vậy mà sống khỏe. Mình ăn như vậy, cũng là đang giữ một nếp sống lành của người xưa.
Nội dung tham khảo, không thay lời khuyên y tế.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư