Một giờ sáng, đèn phòng vẫn sáng. Máy tính vẫn mở. Mắt cay, lưng mỏi, đầu nặng như đội đá. Nhưng việc chưa xong. Mai phải nộp. Đành pha thêm ly cà phê, cố thêm một lúc nữa. Ai làm việc khuya cũng từng qua cảnh này. Có người làm khuya vì việc dồn. Có người làm khuya vì ca đêm. Có người làm khuya đã thành thói quen, không khuya thì không ngủ được. Nhưng dù vì lý do gì, thì làm khuya cũng hao người. Vấn đề là hao ít hay hao nhiều, và mình có biết cách giữ lại sức hay không.
Sách Đạo gia xưa nói về chuyện ngủ rất kỹ. Trong sách Đạo Khiếu Đàm, có một đoạn viết về luyện ngủ. Sách nói: người giỏi luyện ngủ, ngủ mà không ngủ, không ngủ mà ngủ, công phu tự nhiên bất đoạn, thần khí tự nhiên gia tăng. Chứ chỉ thức khuya, thì ngược lại rước lấy ma ngủ. Câu này nghe thì lạ. Nhưng ý thì rõ: thức khuya không phải là giỏi. Thức khuya chỉ làm mình mệt thêm, mà mệt thêm thì ngủ cũng không ngon. Ma ngủ ở đây không phải là ma quỷ. Nó là cơn buồn ngủ dật dờ, ngủ không sâu, dậy không tỉnh, người cứ lờ đờ cả ngày.
Sách còn dẫn lời sách Tham Đồng Khế: tẩm mị thường tương bão, giác ngộ hầu tồn vong. Nghĩa là lúc ngủ thường ôm ấp, giác ngộ mong tồn vong. Tức là ngủ không chỉ là nhắm mắt. Ngủ là lúc thần khí được ôm ấp, được giữ lại. Ngủ ngon thì thần khí còn. Ngủ dở thì thần khí hao. Người xưa coi giấc ngủ là một phần của việc tu dưỡng, không phải là việc thừa thãi. Ngủ cho đúng thì người khỏe. Ngủ sai thì người mệt, dù ngủ đủ giờ.
Vậy người phải làm việc khuya thì dưỡng sinh ra sao. Không phải ai cũng bỏ được việc khuya. Ca đêm thì phải làm đêm. Việc gấp thì phải thức. Sách cổ không bắt mình bỏ việc. Sách chỉ dặn mình biết giữ sức trong lúc làm khuya, và biết bù lại sau khi làm khuya.
Việc đầu tiên là ăn nhẹ trước khi thức khuya. Đừng ăn no căng rồi ngồi làm. Bụng no thì mắt díu, đầu nặng, làm không nổi. Cũng đừng để bụng đói. Bụng đói thì cồn cào, không tập trung được. Ăn một bát cháo loãng, một bát mì nhỏ, vài miếng bánh, uống chén nước ấm. Ăn vừa đủ để có sức, không quá no để khỏi nặng bụng. Người xưa dặn ăn cháo loãng thì yên vị trường. Bụng yên thì người mới làm việc được lâu.
Việc thứ hai là đừng uống quá nhiều cà phê, trà đặc vào khuya. Cà phê giúp tỉnh một lúc, nhưng sau đó người càng mệt hơn. Uống nhiều thì tim đập nhanh, tay run, ngủ sau đó cũng khó. Nếu buồn ngủ thì đứng dậy đi lại vài vòng, rửa mặt bằng nước mát, mở cửa cho gió vào. Tỉnh táo bằng vận động thì bền hơn tỉnh táo bằng cà phê. Uống nước lọc, nước ấm, tốt hơn uống cà phê đặc lúc nửa đêm.
Việc thứ ba là giữ ấm cơ thể. Khuya thì trời lạnh. Ngồi lâu trong phòng máy lạnh, người lạnh dần mà không hay. Lạnh thì khí hao, người dễ cảm, dễ đau đầu. Mặc thêm áo mỏng, đắp khăn lên chân, uống nước ấm. Đừng để chân lạnh. Người xưa ngâm chân nước ấm buổi tối là vì vậy. Chân ấm thì người ấm. Người ấm thì ngủ mới ngon.
Việc thứ tư là biết dừng đúng lúc. Làm khuya mà thấy mắt nhòe, đầu nặng, chữ nhảy múa trước mặt, thì đó là lúc phải dừng. Cố thêm thì việc cũng sai, mà người cũng hao. Ngủ một giấc ngắn, dù chỉ một tiếng, rồi dậy làm tiếp, còn hơn cố thức trắng mà làm hỏng việc. Người giỏi luyện ngủ thì ngủ mà không ngủ, không ngủ mà ngủ. Nghĩa là ngủ ngắn mà sâu, dậy mà tỉnh. Ngủ một tiếng cho sâu thì hơn thức ba tiếng mà lờ đờ.
Việc thứ năm, quan trọng nhất, là ngủ bù cho đúng. Làm khuya thì sáng phải ngủ bù. Nhưng ngủ bù không phải là ngủ đến trưa, ngủ đến chiều, ngủ bao nhiêu cũng được. Ngủ bù thì nên ngủ trong phòng tối, yên tĩnh, không để điện thoại reo. Ngủ một giấc dài cho đủ, rồi dậy ăn uống, đi lại, tắm nắng nhẹ. Đừng ngủ bù rồi lại thức khuya tiếp, ngày nào cũng vậy. Người mà đêm nào cũng thức khuya, ngày nào cũng ngủ bù, thì đồng hồ trong người rối loạn. Rối loạn lâu ngày thì sức khỏe xuống dốc, không thuốc nào bù được.
Còn một điều nữa, ít người để ý. Làm việc khuya thì nên giữ lòng yên. Khuya là lúc người ta hay lo nghĩ. Việc chưa xong thì lo. Tiền chưa đủ thì lo. Ngày mai chưa biết ra sao thì lo. Lo nhiều thì càng khó ngủ. Sách cổ nói dưỡng tâm là gốc của dưỡng sinh. Tâm yên thì ngủ yên. Tâm loạn thì ngủ cũng loạn. Trước khi ngủ, đừng xem tin xấu, đừng cãi nhau qua điện thoại, đừng tính toán tiền nong. Để lòng lắng xuống rồi hãy ngủ. Giấc ngủ ngon bắt đầu từ lòng yên.
Người làm việc khuya không phải là người hư. Có người làm khuya để nuôi gia đình. Có người làm khuya vì ca trực, vì trách nhiệm. Đáng trân trọng, không đáng chê. Nhưng trân trọng thì cũng phải biết giữ sức. Sức khỏe là vốn. Vốn mà hao hết thì không làm được việc gì nữa. Làm khuya một bữa thì không sao. Làm khuya thành thói quen, năm này qua năm khác, thì phải có cách giữ mình. Ăn nhẹ, giữ ấm, ít cà phê, biết dừng, ngủ bù cho đúng, giữ lòng yên. Sáu việc nhỏ đó, làm được thì đỡ hao người rất nhiều.
Nếu phải làm khuya thường xuyên, hãy nhớ lời sách xưa: chỉ thức khuya thì rước lấy ma ngủ. Thức khuya không làm mình giỏi hơn. Nó chỉ làm mình mệt hơn. Việc cần làm thì làm cho xong, rồi ngủ cho đàng hoàng. Ngủ là để mai còn làm tiếp. Người biết ngủ thì mới làm việc lâu dài được. Người không biết ngủ thì làm được một thời gian rồi gục. Dưỡng sinh cho người làm khuya, suy cho cùng, chỉ là một câu: làm thì làm cho hết sức, ngủ thì ngủ cho đàng hoàng.
Nội dung tham khảo, không thay lời khuyên y tế.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư