Có một cảnh quen thuộc trong nhiều nhà: mâm cơm dọn ra, ai cũng ăn cho đến khi bụng căng cứng, thở không ra hơi, rồi ngồi phịch xuống ghế, than mệt, buồn ngủ, chẳng muốn làm gì nữa. Ăn no là sướng miệng một lúc, nhưng sau đó người cứ ì ra, đầu óc nặng nề. Người xưa đã nhìn ra chuyện này từ lâu, và dặn một câu rất ngắn: bớt ăn mấy miếng, ngũ tạng được yên.
Trong sách Vệ sinh yếu quyết của Hải Thượng Lãn Ông, phần ăn uống mở đầu bằng một lời khuyên thẳng thắn: khuyên ăn thanh đạm, khuyên kiêng đậm nồng. Sách viết: muốn cho ngũ tạng được yên, bớt ăn mấy miếng, nhịn thèm sinh đau. Tham thực cực thân, bệnh tòng khẩu nhập. Nghĩa là: tham ăn thì thân phải khổ, bệnh phần nhiều từ miệng mà vào. Câu này nghe thì đơn giản, nhưng nghĩ kỹ mới thấy nó đúng đến mức khó cãi. Bao nhiêu bệnh của người thời nay bắt đầu từ cái miệng ăn quá nhiều, ăn quá ngon, ăn quá no?
Sách cổ còn nói rõ từng vị ăn quá độ sẽ hại cơ quan nào. Các mùi mặn, đắng, chua, cay, ăn nhiều sinh bệnh chẳng sai. Đắng nhiều hại phế, khô da. Mặn nhiều hại tâm. Quá chua làm can động, rút gân. Quá cay làm chai thịt, hại tỳ. Ngọt nhiều cũng chẳng ích gì, tỳ chen, thận yếu, xương tê, tóc cằn. Không phải sách cấm ăn ngon, mà sách dặn: ngon thì ngon, nhưng phải có chừng. Cái gì quá cũng thành hại, kể cả những thứ vốn là bổ.
Người xưa cũng phân biệt rất rõ hai kiểu ăn. Một bên là cao lương, ăn sang, ăn nhiều thịt mỡ, ăn cho thỏa thích. Sách nói: cao lương tích trệ sinh ung, rau tương thanh đạm đói lòng cũng ngon. Ăn sang mà tích trệ trong bụng, lâu ngày sinh bệnh. Ăn đạm bạc mà đói lòng thì vẫn thấy ngon. Và sách khuyên: ăn nhiều ngũ cốc tốt hơn, gạo tẻ, gạo nếp, bắp, đậu, mè. Thịt thà tanh béo sinh đờm. Lời này nói cách đây mấy trăm năm, mà nghe như đang nói về bữa ăn của người hôm nay: thịt nhiều, rau ít, dầu mỡ nhiều, ngũ cốc ít.
Có một câu trong sách nghe mà giật mình: chết vì bội thực cũng nhiều, ngờ đâu lại có người nghèo chết no. Người nghèo chết no là sao? Là người đói lâu ngày, đến mùa cơm mới thì ăn dồn ăn dập, ăn cho thỏa, rồi chết vì bội thực. Còn người phú quý nhàn cư, ngày đêm yến tiệc, ăn no lại nằm, rượu say rồi lại nhập phòng, khỏi sao tích trệ, phạm phòng chết non. Giàu hay nghèo, ăn no quá đều hại như nhau. Ăn no rồi nằm ngay thì thức ăn tích lại không tiêu, lâu ngày thành bệnh.
Vậy ăn bao nhiêu thì vừa? Sách không đưa ra con số, nhưng tinh thần chung của cả cuốn sách là bảy phần no, ba phần đói. Ăn đến lúc còn thòm thèm thì dừng. Đừng đợi đến lúc bụng căng mới buông đũa. Vì cảm giác no đến chậm hơn cái miệng. Khi miệng đã thấy no căng thì dạ dày đã quá tải từ lâu rồi. Bớt vài miếng không làm ai đói, nhưng ăn thêm vài miếng thì có thể làm người ta mệt cả buổi chiều.
Sách còn dặn những điều nhỏ mà rất thực tế. Ăn no thì chớ gội đầu, vì vừa ăn no mà cúi xuống gội đầu dễ sinh tức bụng và nhức đầu. Nên đi bách bộ cho tiêu, kiêng nằm. Ăn xong đừng vội nằm, đừng vội chạy, hãy đi chậm chậm một quãng cho thức ăn tiêu xuống. Người thời nay gọi đó là đi bộ sau bữa ăn. Người xưa đã dặn như vậy từ mấy trăm năm trước rồi.
Sách cũng dặn kiêng ăn sống sít, bẩn dơ, thức ăn phải đậy để phòng thằn lằn, nhện, kiến rơi vào. Kiêng ăn rau sống tương meo mốc, chẳng ăn thịt thối thịt ôi, nem thiu, lươn chết. Quả xanh nước lã độc ghê, ăn vào đau bụng bất ngờ. Nghe thì như chuyện ngày xưa, nhưng đến hôm nay vẫn còn nguyên giá trị: ăn uống sạch sẽ, ăn chín uống sôi, đồ ăn để qua đêm thì phải xem lại, đừng tiếc mà ăn đồ đã ôi thiu.
Bây giờ, thử áp vào đời sống của mình mà xem. Một ngày, mình ăn mấy bữa no căng? Bữa trưa ăn vội cho xong, bữa tối ăn bù, ăn đến khi không nhét thêm được nữa mới thôi. Rồi đêm nằm xuống, bụng vẫn ấm ách, ngủ không ngon, sáng dậy mệt mỏi. Đó không phải do tuổi tác, không phải do thời tiết, mà phần lớn do cái miệng. Chỉ cần bớt đi vài miếng mỗi bữa, ăn chậm lại, nhai kỹ hơn, thêm rau đậu, bớt thịt mỡ, thì chỉ vài tuần sau đã thấy người nhẹ hẳn.
Có người nói: ăn là niềm vui, sao phải khổ sở kiêng khem? Sách cổ không bắt ai khổ sở. Sách chỉ nói: ăn thường mà vẫn thấy ngon, mặc gì cũng đẹp, vui quen với đời. Người biết ăn vừa đủ thì ăn gì cũng ngon, vì lúc nào cũng còn cảm giác thèm ăn. Người ăn no căng mỗi bữa thì ăn gì cũng nhạt, vì miệng đã chai, bụng đã mệt. Muốn ăn ngon cả đời, thì đừng ăn no một bữa.
Vậy nên, bài học của người xưa rất đơn giản: ăn bảy phần no. Dừng đũa khi còn thòm thèm. Ăn xong đi bộ một quãng rồi hãy nằm. Ăn thanh đạm nhiều hơn cao lương. Cơm rau đậu là chính, thịt mỡ là phụ. Nhớ rằng bệnh từ miệng mà vào, thì giữ miệng cũng là giữ sức khỏe. Một bữa ăn vừa đủ hôm nay, là một ngày khỏe mạnh ngày mai.
Nội dung bài này chỉ để tham khảo, không thay cho lời khuyên y tế. Nếu đang có bệnh về tiêu hóa, dạ dày hay cần chế độ ăn riêng, hãy hỏi ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi cách ăn uống của mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư