Có một cảnh rất quen trong nhiều nhà bây giờ. Sáng dậy, ngồi vào bàn làm việc, ngồi một mạch đến trưa. Ăn trưa xong lại ngồi. Chiều tối về nhà, ngồi xem điện thoại, ngồi xem ti vi, rồi đi ngủ. Cả ngày chỉ đứng lên vài lần. Lưng mỏi, cổ cứng, vai đau, mắt mờ, người cứ uể oải. Đi khám thì bác sĩ bảo không có bệnh gì nặng, chỉ là ngồi nhiều quá. Nghe thì nhẹ, nhưng ngồi nhiều quá, ngày này qua ngày khác, chính là cái gốc của nhiều thứ bệnh. Người xưa đã nói điều này từ mấy trăm năm trước, trong cuốn Vệ Sinh Yếu Quyết của Hải Thượng Lãn Ông.
Sách viết: sáng dậy đêm nằm, ngày làm tối nghỉ là vâng mệnh trời. Cũng là cương kỷ của người. Khuyên ai dậy sớm, chớ ngồi thâu canh. Câu này nghe đơn giản, nhưng là cả một nếp sống. Ban ngày là lúc làm việc, ban đêm là lúc nghỉ ngơi. Thân người cũng như trời đất, có lúc động, có lúc tĩnh. Làm việc cả ngày đã mệt, đêm còn ngồi thâu canh, thức khuya, thì thân không có lúc nào được nghỉ cho trọn. Sáng dậy trễ, người cứ lờ đờ, ăn không ngon, làm việc không tập trung. Cứ thế ngày này qua ngày khác, khí huyết trong người lưu thông kém đi, bệnh từ đó mà sinh.
Sách còn viết một câu rất thẳng: cần lao thân thể khang cường, tinh thần vui vẻ, gân xương chuyển đều. Nhàn cư bất thiện mọi điều. Nghĩ thầm làm bậy, đói nghèo theo thân. Nhàn cư ủ rũ tinh thần, nằm nhiều khí huyết kém phần lưu thông. Người xưa không nói ngồi chơi là tội, mà nói ngồi rỗi quá nhiều thì hại thân. Nằm nhiều, ngồi nhiều, khí huyết không lưu thông, tay chân yếu đi, tinh thần cũng ủ rũ theo. Ngược lại, người làm việc đều đặn, tay chân cử động, gân xương chuyển động đều, thì thân thể khỏe mạnh, tinh thần vui vẻ. Đây không phải là lời khuyên làm việc quần quật, mà là lời khuyên đừng để thân mình ì ra.
Nhưng sách cũng dặn, làm việc không chừng cũng là trái với lẽ thường. Ham mê, mưu lự thâu đêm, lao tâm, lao lực, không quên phòng ngừa. Tức là làm quá sức cũng hại như ngồi quá nhiều. Cái khôn của dưỡng sinh là ở chữ vừa. Vừa làm vừa nghỉ. Làm việc thì tập trung làm, đến giờ nghỉ thì nghỉ cho thật. Đừng ngồi lì một chỗ tám tiếng không đứng dậy, cũng đừng thức trắng đêm để làm cho xong việc. Cả hai đều làm thân mình kiệt sức, chỉ khác nhau ở chỗ một bên kiệt vì ì, một bên kiệt vì quá sức.
Sách dạy thuận theo thời tiết bốn mùa: mùa xuân thì sinh, hạ thì lớn lên, mùa thu thì thu về, mùa đông thì cất giấu. Mùa xuân mở đầu ấm áp, giữ mình khoan khoái. Mùa hè muôn vật trưởng thành, chẳng lười hoạt động thân mình mạnh thêm. Mùa thu khe khắt im lìm, sinh hoạt thận trọng chớ nên xuề xòa. Mùa đông nấp náu trong nhà, đừng quên tiết lậu xông pha quá chừng. Nói theo lời thường, mỗi mùa có một cách sống riêng. Mùa xuân, mùa hè thì vận động nhiều một chút. Mùa thu, mùa đông thì giữ gìn hơn, đừng dầm mưa dãi nắng, đừng để lạnh thấm vào người. Tiết trời biến đổi là thường, nhưng ta phải biết đề phòng mới yên. Mùa xuân kiêng gió, mùa hạ kiêng nắng nóng, mùa thu kiêng sương hanh, mùa đông kiêng gió rét. Ai cũng biết lạnh thì mặc thêm áo, nóng thì tìm chỗ mát, nhưng sách nhắc kỹ hơn: đừng để cái lạnh, cái ẩm thấm vào người lâu ngày, vì hàn thấp lưu lại sẽ làm nhức xương, rút gân, hại đến da thịt, gân mạch.
Tóm lại, sách rút gọn thành mười điều răn, trong đó có một điều nói về việc đứng ngồi: sáu là ngủ dậy theo thời, luyện thân, luyện khí, đứng ngồi thong dong, làm cho khí huyết lưu thông, chân tay cứng cáp, trong lòng thảnh thơi. Đứng ngồi thong dong không có nghĩa là ngồi chơi cả ngày. Nghĩa là đứng có dáng đứng, ngồi có dáng ngồi, đi lại khoan thai, không vội vã, không ì ạch. Thân mình được vận động đều đặn thì khí huyết lưu thông, tay chân cứng cáp, lòng cũng thảnh thơi theo.
Nói đến đây, mình có thể tự hỏi: vậy người làm văn phòng, ngày nào cũng ngồi tám tiếng trước máy tính, thì làm sao mà dưỡng sinh? Sách cổ không bắt mình bỏ việc về quê cày ruộng. Sách chỉ nhắc mình nhớ mấy điều nhỏ. Một là, đừng ngồi lì. Ngồi chừng một giờ thì đứng dậy đi lại vài phút, vươn vai, xoay cổ, uống ngụm nước. Hai là, ngủ đúng giờ. Đêm là lúc thân mình nghỉ ngơi, đừng lấy đêm làm ngày. Ba là, vận động đều đặn mỗi ngày, không cần nhiều, chỉ cần đều. Đi bộ một đoạn, leo cầu thang thay vì đi thang máy, làm việc nhà cũng là vận động. Bốn là, theo mùa mà giữ mình: trời lạnh thì giữ ấm, trời nóng thì đừng phơi nắng quá lâu, trời mưa thì đừng dầm mưa.
Có người nghe vậy sẽ nói, mấy điều này ai mà chẳng biết. Đúng là ai cũng biết, nhưng ít người làm. Biết mà không làm thì cũng như không biết. Cái khó của dưỡng sinh không phải là học thuộc sách, mà là làm đều mỗi ngày. Ngồi một giờ đứng dậy một lần, nghe thì dễ, nhưng đang bận việc thì quên ngay. Ngủ sớm nghe thì dễ, nhưng điện thoại cứ sáng đèn thì lại thức thêm một giờ nữa. Cho nên, dưỡng sinh không phải là chuyện của thuốc men, mà là chuyện của nếp sống. Nếp sống tốt thì thân khỏe, nếp sống xấu thì thuốc nào cũng khó cứu.
Người xưa còn nói một câu rất hay: muốn cho chân khí điều hòa, ta nên kiêng cữ xông pha lỗi thời, thích nghi khí hậu của trời, âm dương hòa hợp trong ngoài mới yên. Chân khí là cái sức sống trong người mình. Giữ được nó thì khỏe, mất nó thì yếu. Giữ nó không cần gì cao siêu, chỉ cần sống thuận theo lẽ thường: ngày làm tối nghỉ, làm vừa sức, vận động đều đặn, theo mùa mà giữ mình. Mấy điều ấy làm được mỗi ngày, thì không cần thuốc bổ, thân mình cũng tự khỏe lên. Nội dung tham khảo, không thay lời khuyên y tế.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư