Buổi sáng, mẹ bắc nồi canh chua lên bếp, tay thoăn thoắt rửa hành, cắt khúc, thả vào nồi đang sôi. Mùi hành phi thơm bốc lên, cả nhà biết là cơm sắp dọn. Trong bếp Việt, hành là thứ không thể thiếu. Canh thiếu hành thì nhạt. Cháo thiếu hành thì ngán. Thịt kho thiếu hành thì mất hẳn một nửa vị ngon. Nhưng ít ai để ý rằng, với người xưa, hành không chỉ là rau thơm. Nó còn là một vị thuốc quanh ta, dùng quen thì phòng được bệnh, dùng sai thì cũng sinh bệnh.
Trong sách Vệ sinh yếu quyết của Hải Thượng Lãn Ông, có mấy câu thơ mà người xưa thuộc lòng: đến như gừng, tỏi, kiệu, hành, từng dùng phòng bệnh đã thành thói quen. Vừa chừng gia vị thì nên, hễ người táo nhiệt, chớ quên kiêng dùng. Nghĩa là gừng, tỏi, kiệu, hành là những thứ cay ấm trong bếp, người ta dùng làm gia vị đã thành thói quen từ lâu, và chính thói quen ấy cũng là một cách phòng bệnh. Nhưng dùng thì phải vừa chừng. Người nào trong người đang nóng, hay bị táo nhiệt, thì phải nhớ mà kiêng.
Vì sao hành lại được xếp vào hàng phòng bệnh? Theo cách nói của sách cổ, hành có vị cay, tính ấm. Vị cay thì làm cho khí huyết lưu thông, tính ấm thì làm cho bụng dạ ấm lên, mồ hôi dễ ra. Người xưa quan sát thấy: khi mới chớm cảm, người ớn lạnh, ngạt mũi, đau đầu, ăn một bát cháo nóng có nhiều hành, hoặc dùng hành xát ngoài da, thì người ấm lên, mồ hôi rướm ra, cảm cũng nhẹ đi. Đó là cái lý của vị cay ấm: nó giúp cơ thể phát tán cái lạnh ra ngoài.
Sách Liệu pháp Đông y tự nhiên trị bệnh có ghi một cách dùng hành chữa cảm rất cụ thể: lấy củ hành và gừng sống, mỗi loại ba mươi gam, thêm năm gam muối ăn, giã thành bột, cho vào một ít rượu trắng, trộn đều, lấy vải gói kỹ, rồi bôi xát lên ngực, hai bên sườn và lòng bàn tay, lòng bàn chân. Sau khi xát khoảng mười lăm phút, mồ hôi tiết ra, bệnh cảm có thể thuyên giảm. Cách này dùng ngoài da, không phải uống, nên người xưa dùng cho cả những lúc mệt mà không muốn uống thuốc. Tất nhiên, đây là cách của sách cổ, chỉ để tham khảo. Ai da nhạy cảm, ai đang sốt cao hay mệt nhiều thì không nên tự làm, mà nên hỏi thầy thuốc.
Hành còn xuất hiện trong sách Vệ sinh yếu quyết ở một chỗ rất đặc biệt, là lúc một đứa trẻ mới chào đời. Sách dặn: trước tiên cắt rốn, lấy gừng và hành xát dao. Người xưa không có thuốc sát trùng như bây giờ, nên họ dùng cái cay ấm của gừng và hành để làm sạch dao cắt rốn cho trẻ sơ sinh. Một việc nhỏ như vậy cũng cho thấy người xưa tin vào tính ấm, tính sát khuẩn của hành đến mức nào. Cũng trong mục nuôi con, sách lại dặn thêm một câu: đến như kiệu, tỏi, hẹ, hành, dễ sinh hư nhiệt, tính tình mẩn mê. Nghĩa là những thứ cay ấm này, nếu dùng nhiều quá, dễ làm cho trong người sinh nóng giả, tính tình trở nên nóng nảy, bứt rứt, khó chịu. Cho nên với trẻ nhỏ, sách dặn phải dè chừng, không cho ăn nhiều.
Hai câu dặn ấy đi với nhau mới đủ ý: hành tốt, nhưng phải dùng vừa chừng. Tốt ở chỗ nó làm ấm bụng, giúp ra mồ hôi, phòng cảm mạo, lại là gia vị quen thuộc, rẻ tiền, nhà nào cũng có. Nhưng nó là thứ cay ấm, nên người đang nóng trong, hay nổi mụn, hay táo bón, hay mất ngủ vì nóng, thì nên bớt lại. Người đau dạ dày cũng nên cẩn thận với hành sống, vì ăn sống nhiều dễ gây nóng rát, ợ hơi. Ăn chín thì êm hơn nhiều. Nấu canh, nấu cháo, phi thơm rồi cho vào, vừa ngon vừa lành.
Trong bếp nhà mình, hành thường chỉ được coi là thứ rau thơm cho có vị. Nhưng nếu nhìn theo sách cổ, mỗi cọng hành thả vào nồi canh là một chút cay ấm giúp bụng dạ dễ chịu. Không cần phải uống thuốc gì cao sang. Chỉ cần nhớ hai điều mà Hải Thượng Lãn Ông đã dặn: dùng vừa chừng thì nên, và người táo nhiệt thì nhớ kiêng. Ăn uống cũng như làm người: cái gì vừa đủ thì bổ, cái gì quá tay thì thành hại. Một nắm hành trong bếp, dùng đúng lúc, đúng lượng, cũng là một cách dưỡng sinh giản dị mà người xưa đã để lại cho mình.
Nội dung bài này chỉ để tham khảo theo sách cổ, không thay lời khuyên y tế. Ai đang có bệnh, đang dùng thuốc, hay có biểu hiện bất thường thì nên hỏi thầy thuốc trước khi áp dụng.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư