Có những căn bệnh không đến từ đâu xa, mà đến từ chính cái nhà mình đang ở. Nhà ẩm thấp thì muỗi nhiều. Nhà tối tăm, không có nắng lọt vào thì người trong nhà cứ mệt mỏi. Nước giếng bẩn thì cả nhà đau bụng. Người xưa đã biết điều này từ lâu, nên trong cuốn Vệ Sinh Yếu Quyết của Hải Thượng Lãn Ông, có cả một mục riêng về ăn ở, tức là chuyện chọn nơi ở, giữ nhà cửa, phòng bệnh từ việc nhỏ trong nhà. Đọc lên thấy gần gũi lạ thường, như lời ông bà dặn con cháu giữ nhà cho sạch.
Sách mở đầu: ăn ở cần phải chọn nơi, chọn làng mà ở, chọn người mà giao. Làm nhà chỗ thoáng, chỗ cao, tránh nơi dơ bẩn, ồn ào, âm u. Xa phường trộm cắp hung đồ, gần người chất phác, cần cù làm ăn, để cùng giúp đỡ đồng lân, để cùng gìn giữ an ninh xóm làng. Nói theo lời thường, chọn nhà không chỉ chọn căn nhà, mà chọn cả xóm, cả làng, cả những người xung quanh. Nhà ở chỗ cao ráo, thoáng đãng thì khô, ít ẩm thấp, ít muỗi. Nhà ở chỗ thấp trũng, dơ bẩn, âm u thì bệnh dễ sinh. Ở gần người chất phác, cần cù thì xóm làng yên ổn, có việc gì cũng giúp đỡ lẫn nhau. Cái nhà tốt không phải là nhà to, mà là nhà ở chỗ lành, người ở hiền.
Sách dặn rất kỹ về nước và về giữ gìn xung quanh nhà. Thường khi đào giếng khai mương, phát hoang bụi rậm, dọn đường cùng đi. Nhà ở thì phải làm xa bếp, bếp xây tường đất, trái lờ lửa om. Gần bếp chớ chất củi rơm, nên đào ao giếng sẵn luôn trong vườn. Phòng hoả quan trọng vô cùng, giữ gìn cuộc sống, đề phòng hoả thương. Thuỷ tai nguy hiểm phi thường, đê điều cần phải chăm thường đắp luôn. Ở nơi nước lũ hiểm nghèo, trồng cây cổ thụ để neo chằng nhà, phòng khi lụt lội nước sa, thuyền bè sắm để trong nhà gì hơn. Những lời này nghe như chuyện làng quê ngày xưa, nhưng cái lõi thì đời nay vẫn dùng được: giữ nguồn nước sạch, đừng để bếp lửa gần chỗ dễ cháy, đừng chất đồ dễ cháy quanh bếp, nhà có ao giếng thì tiện, mùa mưa lũ thì phải chuẩn bị trước. Phòng bệnh và phòng tai nạn, đều bắt đầu từ việc giữ nhà cửa cho cẩn thận.
Rồi sách nói đến chuyện vệ sinh trong nhà, bằng những câu rất thẳng: trước lo việc ở cho yên, sau gìn sạch sẽ không quên ghi lòng. Chớ nên ỉa bến, ỉa sông, chi bằng ỉa ruộng, ỉa đồng tốt cây. Quanh nhà chớ đái mà khai, ẩm thấp sinh muỗi, tanh hôi sinh ruồi. Trong nhà cửa mở thoáng hơi, để cho dương khí mặt trời lọt qua. Siêng năng quét cửa, quét nhà, soi giường, giặt chiếu mới là vệ sinh. Nghe thì quê mùa, nhưng nghĩ kỹ thì đúng từng chữ. Đi vệ sinh bừa bãi ra bến, ra sông thì nước bẩn, bệnh lan cả làng. Quanh nhà mà khai, mà ẩm thấp thì muỗi sinh, ruồi sinh. Nhà mà đóng kín suốt ngày, không có nắng lọt vào thì ẩm mốc, người ở trong nhà cũng uể oải. Còn nhà mà cửa mở thoáng, nắng lọt vào, quét dọn siêng năng, giường chiếu giặt giũ thường xuyên, thì đó mới là vệ sinh thật. Vệ sinh không phải là chuyện của bệnh viện, mà là chuyện của cái chổi, cái chiếu, cái cửa sổ trong nhà mình.
Sách còn dặn về ăn mặc: bất kỳ kẻ có người nghèo, ăn mặc sạch sẽ chẳng tiêu tốn tiền. Áo quần giặt giũ cho liền, vò găng, bồ kết, chu biên, bồ hòn. Lại nên tắm gội luôn luôn. Có câu: đói sạch rách thơm, sá gì. Nghĩa là nghèo không phải là bẩn. Áo quần sạch sẽ không tốn bao nhiêu tiền, chỉ tốn công giặt giũ. Người xưa dùng quả găng, bồ hòn, bồ kết vò ra làm chất tẩy rửa, như xà phòng ngày nay. Tắm gội luôn luôn, áo quần sạch sẽ, thì người khỏe, mà người khác nhìn vào cũng thương. Đói mà sạch, rách mà thơm, thì vẫn là người đáng kính. Câu này không chỉ nói về vệ sinh, mà còn nói về nhân cách: giữ mình sạch sẽ là giữ lòng tự trọng của mình.
Sang mục phòng bệnh truyền nhiễm, sách viết: cho rằng dịch lệ thiên thời, thực ra uế tạp do người gây nên. Dưới đất xác chết lưu niên, nắng mưa chưng nấu bốc lên hại người. Trẻ già cảm nhiễm động thời, biết phòng, biết tránh nhiều người cũng qua. Ý sách nói, người ta hay đổ bệnh dịch cho trời, nhưng thực ra nhiều bệnh dịch là do chính con người gây ra, do uế tạp, do nước bẩn, do ăn uống không sạch. Biết phòng, biết tránh thì nhiều người qua được. Sách dặn: nhân ăn uống lạnh trong mình tổn thương, lại ăn uống nước độc rừng chảy xuôi, sau khi mưa lụt nước trôi, biết bao uế tạp theo ngòi chảy đi, uống vào nôn tháo đôi khi, nên dùng nước giếng khỏi nguy phần nào. Thức ăn nấu chín bệnh tà tránh xa. Hễ khi ôn dịch phát ra, dự phòng uống tỏi, bạc hà, lá thông. Nói theo lời thường, sau mưa lụt, nước sông ngòi lẫn đủ thứ uế tạp, uống vào dễ nôn tháo, đau bụng. Nên dùng nước giếng sạch, ăn thức nấu chín, kiêng ăn rau sống, đồ sống. Khi có dịch thì dùng tỏi, bạc hà, lá thông để phòng. Những thứ ấy nhà nào cũng có, rẻ tiền mà lành.
Nghe chuyện này, mình thấy người xưa phòng bệnh không bằng thuốc đắt tiền, mà bằng những việc nhỏ trong nhà. Chọn nhà chỗ cao ráo, giữ nguồn nước sạch, mở cửa cho nắng vào, quét nhà, giặt chiếu, tắm gội, ăn chín uống sạch. Việc nào cũng nhỏ, việc nào cũng làm được, mà gộp lại thì thành một cái nhà khỏe. Nhà khỏe thì người khỏe. Người khỏe thì ít bệnh. Ít bệnh thì đỡ tốn tiền thuốc, đỡ lo lắng.
Đời nay nhà cửa đã khác xưa nhiều, có nước máy, có nhà vệ sinh, có quạt, có máy lạnh. Nhưng cái lõi của lời dạy xưa vẫn còn nguyên. Nhà mà ẩm thấp, tối tăm, không có nắng, thì người ở trong nhà cũng dễ mệt. Nước mà không sạch thì cả nhà đau bụng. Ăn đồ sống, đồ ôi thì bệnh vào từ miệng. Cho nên, giữ nhà sạch không phải là chuyện của người rảnh rỗi, mà là chuyện của người biết lo cho sức khỏe cả nhà. Mỗi ngày quét nhà một lần, mở cửa cho nắng vào một lúc, giặt chiếu, phơi chăn, giữ bếp sạch, giữ nước sạch, ăn chín uống sạch. Làm đều những việc nhỏ ấy, thì không cần thuốc bổ, cả nhà cũng tự khỏe lên. Nội dung tham khảo, không thay lời khuyên y tế.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư