🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Dưỡng sinh cổ truyền

Lá tía tô trong vườn: vị cay làm ra mồ hôi theo sách cổ

Dưỡng sinh cổ truyền · 7 phút đọc

Góc vườn nhà bà ngoại lúc nào cũng có một khóm tía tô, lá tím, mọc chen nhau, không cần chăm bón gì nhiều. Mỗi lần nhà nấu cháo, luộc ốc hay ăn cua, bà lại ra vườn hái một nắm lá, rửa sạch, thái nhỏ, rắc lên trên. Người ta ăn tía tô như một thứ rau thơm cho ngon miệng. Nhưng với người xưa, tía tô không chỉ là rau thơm. Nó là một vị thuốc trong vườn, cay ấm, giúp làm ra mồ hôi, giúp bụng dạ yên khi ăn đồ tanh lạnh.

Trong sách Vệ sinh yếu quyết của Hải Thượng Lãn Ông, có một câu rất ngắn mà người xưa thuộc lòng: độc cua, sò ốc, tía tô. Nghĩa là khi ăn cua, ăn sò ốc mà bị ngộ độc, bị đau bụng, thì dùng tía tô. Cua ốc là đồ tanh, tính lạnh, ăn vào dễ làm bụng lạnh, đau bụng, đi ngoài. Tía tô vị cay, tính ấm, đi vào sẽ làm ấm bụng lên, giúp bụng dạ yên lại. Cho nên người Việt mình từ xưa đã có thói quen: ăn ốc thì kèm tía tô, ăn cua thì kèm tía tô, nấu cháo cua thì rắc tía tô. Thói quen ấy không phải chỉ vì ngon miệng. Nó là một cách phòng bệnh đã thành nếp nhà.

Vì sao tía tô lại làm được như vậy? Trong sách Hoàng Đế Nội Kinh, bản dịch của Chơn Nguyên, có một đoạn giải thích rất hay về vị cay. Sách nói: khí vị cay ngọt thì phát tán, tức là làm cho khí trong người phát ra ngoài, lên trên. Rồi sách lấy ngay một thí dụ rất gần gũi: như ta ăn gừng hoặc ăn rau tía tô vào thấy rướm mồ hôi, đó là hiện tượng phát tán. Nghĩa là vị cay của tía tô khi vào người sẽ làm cho mồ hôi rướm ra, đưa cái lạnh, cái độc trong người ra ngoài theo mồ hôi. Người xưa không có máy đo, không có xét nghiệm, nhưng họ quan sát rất tinh: ăn tía tô vào mà thấy rướm mồ hôi, thì biết là nó đang làm việc.

Cũng vì tính phát tán ấy mà người xưa dùng tía tô để chữa cảm. Trong sách Tử Siêu Y Thoại có ghi một cách làm ra mồ hôi khi cảm sốt mà không có mồ hôi: đun nước lá tía tô, nằm ngửa, bỏ tóc vào ngâm, còn từ mặt trở xuống thì đắp chăn kín. Cách này làm cho mồ hôi ra được, cảm cũng nhẹ đi. Sách còn khen là bài này làm rất hay. Ngày nay, cách ngâm tóc như vậy ít ai làm nữa, nhưng cái lý thì vẫn còn: khi cảm lạnh, người ớn lạnh, không ra được mồ hôi, thì dùng thứ cay ấm như tía tô để giúp cơ thể ra mồ hôi, đưa cái lạnh ra ngoài. Dân gian mình vẫn nấu cháo tía tô, cháo hành, cháo gừng cho người cảm ăn, cũng là theo cái lý ấy.

Trong sách Vệ sinh yếu quyết, tía tô còn xuất hiện một lần nữa, ở mục phòng bệnh cảm sốt: uống đon hương phụ, tử tô, trần bì. Tử tô chính là tía tô. Khi bị phong ôn hay thấp ôn, tức là cảm sốt do gió và ẩm thấp, người xưa dùng một thang thuốc có hương phụ, tử tô và trần bì sắc uống. Tía tô ở đây đóng vai trò làm ra mồ hôi, đưa tà khí ra ngoài. Một lá rau trong vườn mà đi vào được cả thang thuốc chữa cảm, thì đủ biết người xưa quý nó đến mức nào.

Vậy dùng tía tô thế nào cho đúng? Trước hết là ăn kèm với đồ tanh lạnh như cua, ốc, sò, cá, vừa ngon vừa giúp bụng dạ yên. Thứ hai là khi mới chớm cảm, người ớn lạnh, ngạt mũi, có thể nấu một nồi cháo nóng với nhiều tía tô và hành, ăn lúc còn nóng, rồi đắp chăn nghỉ ngơi, để mồ hôi ra nhẹ nhàng. Thứ ba là nhớ rằng tía tô làm ra mồ hôi, nên sau khi ra mồ hôi phải lau khô người, mặc ấm, uống nước ấm bù lại, tránh ra gió lạnh ngay. Người đang yếu, người ra mồ hôi nhiều, hay người đang sốt cao thì không nên tự ý dùng nhiều, mà nên hỏi thầy thuốc. Tía tô là rau trong vườn, nhưng đã dùng như thuốc thì phải dùng cho đúng.

Một khóm tía tô góc vườn, nhìn thì tầm thường, mà người xưa đã dùng nó bao đời nay: ăn kèm cua ốc cho bụng yên, nấu cháo cho người cảm ra mồ hôi, sắc chung với hương phụ trần bì thành thang thuốc. Cái hay của nó không nằm ở chỗ nó quý hiếm, mà ở chỗ nó có sẵn, nó rẻ, nó mọc ngay trong vườn nhà, ai cũng trồng được, ai cũng dùng được. Dưỡng sinh đôi khi chỉ giản dị như vậy: không phải tìm thuốc quý ở đâu xa, mà là biết dùng cho đúng những lá rau đã mọc sẵn quanh nhà mình.

Nội dung bài này chỉ để tham khảo theo sách cổ, không thay lời khuyên y tế. Ai đang có bệnh, đang dùng thuốc, hay có biểu hiện bất thường thì nên hỏi thầy thuốc trước khi áp dụng.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Vệ sinh yếu quyết — Hải Thượng Lãn Ông (Y tông tâm lĩnh), mục Ăn uống — trang 10: "Độc cua, sò ốc: tía tô"
• Vệ sinh yếu quyết — Hải Thượng Lãn Ông, mục Phòng bệnh truyền nhiễm — trang 31: "Uống đon: Hương phụ, tử tô, trần bì"
• Hoàng Đế Nội Kinh 1 (Chơn Nguyên dịch) — trang 264: "Thí dụ như ta ăn gừng hoặc ăn rau tía tô vào thấy rướm mồ hôi, đó là hiện tượng phát tán."
• Tử Siêu Y Thoại — tr. 125: "Đun nước lá Tía tô, nằm ngửa, bỏ tóc vào ngâm. Còn từ mặt trở xuống thì đắp chăn kín (Bài này làm rất hay...)"
Bài liên quanVào giường không nghĩ, thẳng mình ngủ yênLuyện thân, luyện khí: vận động thong dong mỗi sángĐồ sống, đồ lạnh: ngon miệng một lúc, bụng trả giá sau