Có những đêm, người ta nằm xuống từ mười giờ mà đến hai giờ sáng mắt vẫn mở. Đầu óc chạy hết chuyện này đến chuyện khác. Chuyện công việc chưa xong. Chuyện con cái. Chuyện tiền bạc. Chuyện một câu nói ban chiều làm mình bực. Thân thì mệt rã rời mà đầu thì không chịu nghỉ. Sáng hôm sau dậy, người như đi mượn, làm gì cũng chậm, nói gì cũng cáu. Rồi đêm sau lại thế. Mất ngủ một đêm thì còn chịu được. Mất ngủ thành nếp thì người xuống dốc lúc nào không hay.
Sách cổ nói một câu rất gọn: ăn được ngủ được là liều thuốc tiên. Không ngủ, sức khỏe sụt mau. Hải Thượng Lãn Ông, trong cuốn Vệ sinh yếu quyết, dành hẳn một phần mười điều răn dưỡng sinh cho chuyện ngủ. Sáu là ngủ dậy theo thời. Chín là năm ngủ thuận chiều. Hai câu ấy nghe đơn giản, mà làm được thì không dễ.
Ngủ dậy theo thời nghĩa là gì? Sách xưa nói: sáng dậy đêm nằm, ngày làm tối nghỉ là vâng mệnh trời. Cũng là cương kỷ của người. Khuyên ai dậy sớm, chớ ngồi thâu canh. Ngày xưa không có đèn điện, không có điện thoại, trời tối là người ta nghỉ, trời sáng là người ta dậy. Nay thì khác. Đêm mười một giờ, màn hình vẫn sáng. Đêm một giờ, vẫn còn lướt. Người ta thức khi trời đã khuya, rồi sáng dậy uể oải, uống cà phê mà gượng. Sách cổ gọi đó là trái thời. Trái thời một hôm thì mệt một hôm. Trái thời thành nếp thì thân suy lúc nào không biết.
Cho nên việc đầu tiên để ngủ ngon không phải là thuốc, mà là giờ giấc. Cố định một giờ đi ngủ, cố định một giờ thức dậy, kể cả cuối tuần. Thân người như cái đồng hồ. Đồng hồ chạy đúng giờ thì chuông reo đúng lúc, buồn ngủ đến đúng giờ. Đồng hồ chạy loạn thì lúc cần ngủ không ngủ được, lúc cần tỉnh lại gật gù. Người xưa dậy sớm không phải vì khổ hạnh, mà vì dậy sớm thì tối buồn ngủ sớm, vòng tròn ấy tự nó nuôi giấc ngủ.
Việc thứ hai, sách dạy: vào giường không nghĩ, thẳng mình ngủ yên. Vào giường mà còn nghĩ thì không gọi là ngủ, gọi là nằm mà lo. Nằm mà lo thì thân nằm, đầu chạy, ngủ sao yên được. Người xưa dặn, trước khi ngủ thì buông hết việc trong ngày. Việc chưa xong thì để mai. Câu nói làm mình bực thì để mai. Tiền bạc thiếu đủ thì để mai. Giường là chỗ để ngủ, không phải là bàn làm việc thứ hai. Nằm thẳng mình, thả lỏng tay chân, thở đều, đừng cuộn tròn, đừng gồng mình. Nhiều người mất ngủ không phải vì bệnh, mà vì mang cả ngày dài lên giường cùng mình.
Sách còn dặn những việc nhỏ mà người nay hay quên. Khi ngủ, bụng ngực đắp chăn. Ngủ thì trùm kín chân. Nghe thì lạ, nhưng có lý của nó. Ban đêm thân nhiệt hạ xuống, bụng và chân là chỗ dễ nhiễm lạnh nhất. Bụng lạnh thì đau bụng, chân lạnh thì trằn trọc. Đắp chăn mỏng ngang bụng ngực, mang tất mỏng nếu chân hay lạnh, là cách giữ ấm đơn giản mà hiệu quả. Đầu giường chớ để than lò, để đèn chói mắt muỗi vào. Chỗ ngủ phải tối, phải yên, phải thoáng. Đèn sáng, tiếng động, muỗi vo ve, cái nào cũng đủ làm giấc ngủ chập chờn.
Sách cũng dặn: muốn đêm ngon giấc, chớ cho ngủ nhiều vào ban ngày. Ngủ trưa thì được, mà ngủ trưa dài quá, đến tối mắt lại tỉnh như sáo. Người hay mất ngủ ban đêm nên xem lại giấc ngủ ban ngày của mình. Ngủ trưa chừng hai ba mươi phút là đủ. Ngủ trưa hai tiếng thì tối khó ngủ là chuyện đương nhiên, không phải tại bệnh gì.
Còn một câu nữa trong mười điều răn: năm ngủ thuận chiều, hướng phương sinh khí về đông, đầu cao hơn mình. Người xưa tin rằng nằm ngủ nên thuận theo hướng sinh khí, đầu hơi cao, tay không vòng lên ngực vì dễ mộng kinh, tức là gặp ác mộng, giật mình. Ngày nay, ta không cần tin hết chữ nghĩa phong thủy trong đó. Nhưng cái lõi thì đúng: chỗ ngủ phải thuận, gối vừa phải, tư thế thoải mái, tay chân buông lỏng. Gối quá cao thì mỏi cổ. Gối quá thấp thì đầu nặng. Nằm sấp, tay đè lên ngực thì tim bị ép, hay mơ thấy ác mộng. Những điều nhỏ ấy, chỉnh lại một chút, giấc ngủ đã khác.
Cuối cùng, sách dạy một điều mà người nay ít để ý: ăn uống và giấc ngủ đi cùng nhau. Ăn vào trằn trọc khó bề ngủ yên. Ăn no, ăn nhiều đồ bổ, uống rượu vào buổi tối thì đêm trằn trọc là phải. Bữa tối nên ăn nhẹ, ăn sớm, đừng ăn no rồi leo lên giường ngay. Bụng còn đang làm việc thì đầu không ngủ được. Muốn đêm ngon giấc thì bữa tối phải yên.
Tóm lại, ngủ ngon theo sách cổ không có gì huyền bí. Ngủ đúng giờ, dậy đúng giờ. Vào giường thì không nghĩ. Đắp chăn bụng ngực, trùm kín chân. Chỗ ngủ tối và yên. Ngủ trưa vừa phải. Bữa tối ăn nhẹ. Làm được những điều ấy đều đặn vài tuần, nhiều người sẽ thấy giấc ngủ tự tìm về. Thân người vốn biết ngủ. Chỉ là ta làm nó rối lên bằng giờ giấc lộn xộn, bằng cái đầu không chịu nghỉ, bằng bữa ăn tối quá no. Trả lại cho thân một nếp sống đúng giờ, thân sẽ trả lại cho ta một giấc ngủ yên. Như sách đã nói, ăn được ngủ được là liều thuốc tiên. Thuốc tiên ấy không bán ở đâu cả. Nó nằm trong chính nếp sống mỗi ngày của mình.
Nội dung bài này chỉ mang tính tham khảo theo sách cổ, không thay thế lời khuyên y tế; người mất ngủ kéo dài nên đi khám bác sĩ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư