Có những người cả ngày chỉ ngồi. Sáng ngồi xe đi làm. Đến cơ quan ngồi vào bàn. Trưa ngồi ăn. Chiều ngồi tiếp. Tối về ngồi xem điện thoại. Một ngày trôi qua mà chân tay gần như không động. Vai gáy cứng lại. Lưng mỏi. Leo hai tầng cầu thang đã thở dốc. Đi khám, bác sĩ bảo không có bệnh gì nặng, chỉ là ít vận động. Nghe thì nhẹ, mà cái giá thì nặng. Thân người sinh ra để động. Không động, khí huyết ứ lại, gân xương cứng lại, tinh thần cũng ủ rũ theo.
Hải Thượng Lãn Ông nói một câu rất thẳng: cần lao thân thể khang cường, tinh thần vui vẻ, gân xương chuyển đều. Nhàn cư ủ rũ tinh thần. Nằm nhiều khí huyết kém phần lưu thông. Nghĩa là làm việc, vận động thì thân khỏe, tinh thần vui, gân xương đều đặn. Còn nằm nhiều, ngồi nhiều thì tinh thần ủ rũ, khí huyết lưu thông kém. Không cần đợi đến lúc bệnh mới vận động. Vận động chính là cách giữ cho bệnh đừng đến.
Trong mười điều răn dưỡng sinh của Vệ sinh yếu quyết, điều thứ sáu viết: ngủ dậy theo thời, luyện thân, luyện khí, đứng ngồi thong dong, làm cho khí huyết lưu thông, chân tay cứng cáp, trong lòng thảnh thơi. Nghe kỹ câu này, nó không bảo ta tập nặng, tập nhiều. Nó bảo ta luyện thân, luyện khí, đứng ngồi thong dong. Thong dong là từ quan trọng nhất. Vận động dưỡng sinh không phải là gắng sức, không phải là chạy đến kiệt sức, không phải là nâng tạ đến run tay. Vận động dưỡng sinh là động mà thong dong, động mà thở được, động xong thấy nhẹ người chứ không thấy kiệt sức.
Buổi sáng là lúc tốt nhất để bắt đầu. Sáng dậy theo thời, đừng vội vàng lao ra đường. Dành mười lăm hai mươi phút cho thân mình. Vươn vai, xoay cổ, xoay vai, xoay hông, gập người nhẹ nhàng. Đi bộ quanh nhà, quanh xóm, bước chậm mà đều. Hít thở sâu vài hơi, bụng phình lên xẹp xuống theo nhịp thở. Những động tác ấy không có gì cao siêu. Nhưng làm đều mỗi sáng, gân xương được chuyển động, khí huyết được lưu thông, cả ngày làm việc nhẹ nhàng hơn hẳn. Người xưa gọi đó là luyện thân, luyện khí. Luyện thân là cho tay chân động. Luyện khí là cho hơi thở đều. Hai thứ đi cùng nhau thì thân mới khỏe thật.
Sách cổ còn dặn một điều mà người nay hay làm ngược: thuận theo thời tiết bốn mùa. Xuân sinh, hạ trưởng, thu thu, đông tàng. Mùa xuân thì sinh sôi, mùa hè thì lớn lên, mùa thu thì thu về, mùa đông thì cất giấu. Vận động cũng phải thuận theo mùa. Mùa xuân, trời ấm dần, nên ra ngoài vận động, cho gân cốt giãn ra sau mùa đông co cụm. Mùa hè, nắng gắt hao khí, vận động nên làm buổi sáng sớm hoặc chiều mát, đừng phơi mình giữa trưa nắng. Mùa thu, trời hanh hao, vận động nhẹ nhàng, giữ ấm cổ họng. Mùa đông, trời rét, đừng nằm ỳ trong chăn, cũng đừng gắng quá, vận động vừa sức trong nhà, mặc đủ ấm rồi mới ra ngoài.
Một câu nữa trong sách rất đáng nhớ: để cho cơ biểu thích nghi, khi trời ấm lạnh cho đi ra ngoài. Trong phòng ủ ấm là sai. Đến khi thay đổi tiết trời cảm ngay. Nghĩa là đừng ủ mình trong phòng kín mãi. Thân cần được ra ngoài, tiếp xúc với nắng gió, nóng lạnh vừa phải, để quen dần. Người nào suốt ngày ở trong phòng máy lạnh, ra ngoài nắng một chút đã cảm, ra mưa một chút đã ốm. Người nào mỗi sáng ra ngoài đi bộ, thân quen với thay đổi thời tiết, đến khi trời trở gió cũng ít bệnh hơn. Dĩ nhiên là phải biết chừng mực. Trời mưa to gió lớn thì ở nhà. Trời nắng gắt thì tránh giờ cao điểm. Nhưng đừng vì sợ mà trốn mãi trong phòng.
Cũng cần nói rõ: vận động dưỡng sinh là vận động vừa sức, đều đặn, không phải là gắng sức. Sách cổ dặn làm việc không chừng cũng là trái với lẽ thường. Ham mê, mưu lự thâu đêm, lao tâm, lao lực, không quên phòng ngừa. Làm việc quá sức, tập luyện quá sức, thức khuya làm việc, tất cả đều là lao lực. Thân người có giới hạn. Vận động đúng là vận động xong thấy khỏe, thấy thèm ăn, thấy ngủ ngon. Vận động sai là vận động xong thấy kiệt sức, thấy đau nhức kéo dài, thấy mệt đến hôm sau chưa lại sức. Nếu tập xong mà mệt hơn trước khi tập, tức là đã quá sức, phải giảm lại.
Người bận rộn thì làm sao? Sách cổ không đòi ta dành cả buổi. Đứng ngồi thong dong, tức là ngay trong ngày cũng có thể động. Ngồi lâu thì đứng dậy đi lại vài phút. Làm việc căng thẳng thì đứng lên vươn vai, xoay cổ. Đi cầu thang thay vì đi thang máy khi chỉ lên một hai tầng. Đi bộ ra chợ gần nhà thay vì đi xe. Những cái nhỏ ấy cộng lại, một ngày cũng đủ cho khí huyết lưu thông. Quan trọng là đều đặn, chứ không phải nhiều. Mười phút mỗi sáng, đều đặn một tháng, hơn là một buổi tập hai tiếng rồi nghỉ cả tháng.
Tóm lại, vận động theo sách cổ chỉ có mấy chữ: ngủ dậy theo thời, luyện thân luyện khí, đứng ngồi thong dong, thuận theo bốn mùa. Không cần dụng cụ đắt tiền. Không cần phòng tập. Chỉ cần một khoảng sân, một con đường, mười lăm phút buổi sáng và một cái thân chịu động mỗi ngày. Chân tay cứng cáp, trong lòng thảnh thơi, như sách đã nói. Cái thảnh thơi ấy không mua được. Nó chỉ đến khi thân mình được động đều mỗi ngày.
Nội dung bài này chỉ mang tính tham khảo theo sách cổ, không thay thế lời khuyên y tế; người có bệnh nền nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu thói quen vận động mới.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư