Trời nóng, người ta thèm đồ mát. Một ly trà sữa đá. Một đĩa gỏi sống. Một bát tiết canh. Một con hàu sống vắt chanh. Ăn vào thấy mát miệng, sảng khoái tức thì. Nhưng đến chiều, bụng bắt đầu ấm ách. Đến tối, bụng đau âm ỉ, đi ngoài phân lỏng. Sáng hôm sau dậy, người mệt, miệng nhạt, ăn gì cũng không ngon. Nhiều người nghĩ mình ăn phải đồ bẩn. Có khi đúng. Nhưng có khi đồ không bẩn, chỉ là bụng mình không chịu nổi đồ sống, đồ lạnh.
Sách cổ nói về chuyện này rất rõ. Trong Vệ sinh yếu quyết, Hải Thượng Lãn Ông viết: vệ sinh ăn uống trước tiên, khuyên ăn thanh đạm, khuyên kiêng đậm nồng. Ăn uống là việc đầu tiên của vệ sinh. Muốn thân khỏe thì ăn phải thanh đạm, phải kiêng những thứ quá đậm, quá nồng, quá cay, quá mặn. Rồi trong mười điều răn dưỡng sinh, điều thứ tám viết: cần ăn uống hàng đầu, nhưng đừng quá bội mà đau dạ dày. Kiêng ăn các thứ đắng cay, các thứ sống lạnh tích dầu khó tiêu. Đồ sống, đồ lạnh ăn vào thì tích lại, dầu mỡ khó tiêu, bụng dạ sinh bệnh.
Vì sao sách cổ lại kiêng đồ sống, đồ lạnh? Theo cách nói của người xưa, tỳ vị thích ấm mà sợ lạnh. Bụng dạ là cái bếp của thân người. Bếp cần lửa ấm để nấu chín thức ăn. Đổ nước lạnh vào bếp, lửa tắt, thức ăn không chín, sinh ra đầy bụng, khó tiêu, đi ngoài. Ăn đồ sống, đồ lạnh cũng vậy. Thức ăn chưa qua lửa, bụng phải dùng chính hơi ấm của mình để làm chín nó. Ăn một lần thì bụng còn gượng được. Ăn thành thói quen thì bếp lạnh dần, tiêu hóa yếu dần, người gầy dần mà không biết vì sao.
Sách còn nói rõ hơn về mùa hè. Mùa hè hạ chí âm sinh, không kiêng sống lạnh, thu thành rét cơn. Nghĩa là giữa mùa hè, khí âm bắt đầu sinh. Ăn nhiều đồ sống lạnh vào mùa hè, đến mùa thu sẽ thành bệnh rét, thành cơn đau bụng, thành đi ngoài. Bệnh không đến ngay hôm ăn. Nó ủ trong người, đợi đến khi thời tiết đổi, sức mình yếu, mới phát ra. Người nay hay nghĩ ăn xong không sao tức là không sao. Sách cổ thì dạy ngược lại: ăn xong không sao chưa chắc là không sao. Cái hại của đồ sống lạnh nhiều khi đến chậm, đến mùa sau mới thấy.
Sách cũng kể tên những món nên kiêng. Tôm cua, sò ốc nên kiêng, ăn vào lạnh dạ, ỉa liền phân tanh. Tôm cua sò ốc là đồ tính lạnh, lại hay sống ở bùn nước, ăn vào dễ lạnh bụng, dễ đi ngoài. Không phải là cấm hẳn. Người khỏe, ăn ít, ăn chín, ăn kèm với gừng, với rau thơm, thì vẫn ăn được. Nhưng ăn nhiều, ăn sống, ăn tái, ăn lúc bụng đang yếu, thì dễ sinh bệnh. Sách cũng dặn về các vị quá đà: đắng nhiều hại phế khô da, mặn nhiều thì tâm lạnh, quá chua thì can động rút gân. Ăn gì quá mức cũng thành bệnh. Cay quá thì tán khí. Mặn quá thì hại thận. Chua quá thì hại gân. Ăn uống điều độ không chỉ là ăn vừa no, mà còn là ăn vừa vị.
Vậy ăn thế nào cho đúng theo sách cổ? Sách dạy mấy chữ: bớt ăn mấy miếng cho thèm, còn hơn bội thực gây nên tích đầy. Uống ăn điều độ cần thay, thức ăn thanh đạm là bài thuốc tiên. Ăn vừa no, đừng ăn đến căng bụng. Ăn thanh đạm, đừng ăn quá đậm đà, quá nhiều dầu mỡ, quá nhiều gia vị. Ăn ấm, ăn chín, ăn chậm. Cơm canh nóng hổi thì bụng dễ chịu hơn cơm nguội canh lạnh. Thịt cá nấu chín kỹ thì bụng làm việc nhẹ hơn đồ tái sống. Ăn chậm thì bụng có thời gian tiết dịch tiêu hóa, ăn nhanh nuốt vội thì bụng làm việc vất vả hơn.
Còn một câu nữa rất thực tế: ăn vào trằn trọc khó bề ngủ yên. Ăn nhiều đồ bổ, đồ béo, đồ cay vào buổi tối thì đêm trằn trọc là phải. Bữa tối nên ăn nhẹ, ăn sớm, đừng ăn no rồi đi ngủ ngay. Bụng còn đang đầy thì đầu không ngủ được. Người hay mất ngủ nên xem lại bữa tối của mình trước khi nghĩ đến thuốc.
Nói vậy không có nghĩa là từ nay không được ăn gì mát. Trời nóng thì ai cũng thèm mát. Sách cổ không cấm hẳn, chỉ khuyên biết chừng mực. Ăn ít, ăn kèm đồ ấm, ăn lúc bụng đang khỏe, đừng ăn lúc bụng đang đói lả hay đang yếu. Uống nước đá thì uống từng ngụm nhỏ, đừng tu một hơi cả ly. Ăn gỏi sống thì ăn ít, ăn kèm rau thơm, gừng, tỏi, những thứ tính ấm để cân lại. Ăn xong thấy bụng ấm ách thì lần sau giảm đi. Thân mình nói gì thì nghe nấy. Bụng là người bạn thật thà nhất. Nó không nói dối. Ăn đúng thì nó yên. Ăn sai thì nó kêu ngay.
Tóm lại, theo sách cổ, bụng dạ thích ấm, thích chín, thích vừa. Ăn ấm, ăn chín, ăn vừa no, ăn thanh đạm, đó là cách giữ bụng yên lâu dài. Đồ sống, đồ lạnh ngon miệng một lúc, mà bụng trả giá sau. Cái giá ấy có khi đến ngay trong đêm, có khi đến mùa sau mới thấy. Biết kiêng một chút, ăn chừng mực một chút, bụng yên thì người khỏe, người khỏe thì ngủ ngon, ngủ ngon thì làm việc mới có sức. Mọi chuyện bắt đầu từ bữa ăn. Như sách đã nói, thức ăn thanh đạm là bài thuốc tiên. Thuốc tiên ấy nằm ngay trong mâm cơm mỗi ngày của mình.
Nội dung bài này chỉ mang tính tham khảo theo sách cổ, không thay thế lời khuyên y tế; người có bệnh dạ dày, đường ruột nên hỏi ý kiến bác sĩ về chế độ ăn phù hợp.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư