Bữa cơm nhà quê ngày xưa có gì? Cơm gạo, bắp luộc, đậu rang, mè giã, thêm bát canh rau. Đơn giản vậy mà người ta ăn ngon, làm lụng cả ngày không mệt. Giờ thì khác. Mâm cơm ê hề thịt cá, đồ bổ, đồ béo, mà cơm thì ăn ít. Có nhà bữa nào cũng thịt, mà người thì cứ mệt, bụng thì cứ đầy, đi khám thì mỡ máu cao, đường huyết cao. Ăn sang hơn, mà người lại yếu hơn. Lạ vậy đó.
Sách cổ nói về chuyện này rất rõ. Trong sách Vệ sinh yếu quyết của Hải Thượng Lãn Ông, mục Ăn uống có câu: ăn nhiều ngũ cốc tốt hơn. Gạo tẻ, gạo nếp, bắp, đậu, mè. Ngũ cốc là năm loại hạt làm gốc cho bữa ăn. Cơm là chính. Bắp, đậu, mè là thêm. Ăn như vậy thì no lâu, nhẹ bụng, mà đủ chất. Sách lại nói: cao lương tích trệ sinh ung, rau tương thanh đạm đói lòng cũng ngon. Cao lương là thịt béo, đồ ngon bổ béo. Ăn nhiều thì ứ trệ trong người, sinh bệnh. Còn rau tương thanh đạm, tuy đạm bạc mà đói lòng ăn vẫn thấy ngon.
Người xưa phân biệt rất rõ đâu là thức ăn hằng ngày, đâu là thức ăn chơi. Ngũ cốc, rau đậu là thức ăn hằng ngày. Thịt béo, đồ bổ là thức ăn chơi, ăn ít thì ngon, ăn nhiều thì hại. Ngày nay nhiều người làm ngược lại. Cơm thì ăn ít, thịt thì ăn nhiều. Bữa nào không có thịt thì thấy thiếu. Ăn như vậy một thời gian, bụng đầy, người nặng, ngủ cũng khó. Đó là vì thức ăn chính đã bị đẩy xuống làm thức ăn phụ, còn thức ăn phụ lại lên làm chính.
Trong sách còn có một câu đáng nhớ nữa. Ở mục Điều dưỡng bệnh nhân, sách viết: bình thường rau đậu bổ hơn, đến khi liệt nhược sâm, nhung chẳng vào. Nghĩa là lúc bình thường, rau đậu đã là thuốc bổ rồi. Đến khi người suy nhược, liệt rồi, thì sâm, nhung cũng chẳng vào được nữa. Nhiều người cứ đợi đến khi yếu mới lo uống sâm, uống nhung, mà quên rằng bữa ăn hằng ngày mới là thuốc bổ thật sự. Một bát cơm với đậu, với rau, ăn đều mỗi ngày, còn hơn một thang sâm uống một lần rồi thôi.
Nói vậy không phải là bảo ai cũng phải ăn chay, bỏ hẳn thịt cá. Sách không nói như vậy. Sách chỉ nói ăn nhiều ngũ cốc tốt hơn, và ăn vừa chừng thì nên. Thịt thà tanh béo sinh đờm, ăn nhiều thì sinh bệnh. Ăn ít, ăn đúng lúc, thì không sao. Quan trọng là thứ tự trong bữa ăn. Cơm, bắp, đậu, khoai là gốc. Rau là kèm. Thịt cá là thêm cho ngon miệng, không phải là chính. Gốc mà vững thì người mới khỏe.
Bây giờ áp vào bữa ăn nhà mình thì làm sao? Cũng đơn giản thôi. Mỗi bữa, cứ để cơm, bắp, khoai, đậu làm nền. Một bát cơm đầy, thêm đĩa rau luộc, thêm ít đậu phụ hay đậu rang, thêm ít thịt cá cho có vị. Đừng để thịt lấn hết mâm. Đừng để cơm chỉ còn là món ăn kèm. Người lớn tuổi ăn như vậy thì nhẹ bụng, dễ tiêu. Trẻ con ăn như vậy thì chắc dạ, không béo phì. Người làm việc nặng ăn như vậy thì no lâu, có sức.
Lại còn một điều nữa. Ngũ cốc trong sách không chỉ là gạo. Mà là gạo tẻ, gạo nếp, bắp, đậu, mè. Mỗi thứ một ít, đổi món cho nhau, thì bữa ăn không ngán mà lại đủ chất. Hôm nay cơm gạo, mai bắp luộc, mốt cháo đậu xanh. Mè rang giã ra rắc lên cơm, vừa thơm vừa bùi. Đậu đen nấu chè, đậu xanh nấu cháo, đều là những món vừa rẻ vừa lành. Người xưa nghèo mà khỏe, một phần cũng nhờ ăn như vậy. Không cần đồ bổ đắt tiền. Chỉ cần bữa ăn có gốc, có rau, có đậu, ăn đều đặn mỗi ngày.
Cho nên dưỡng sinh không phải là chuyện cao xa. Dưỡng sinh nằm ngay trong mâm cơm nhà mình. Bữa nào cũng có ngũ cốc làm gốc, có rau đậu làm bạn, thịt cá chỉ là món thêm, thì người tự nhiên khỏe. Ăn sang mà không ăn đúng, thì sang cũng thành bệnh. Ăn đạm bạc mà ăn đúng, thì đạm bạc cũng thành thuốc. Đó là điều sách cổ dặn, mà đến bây giờ vẫn còn nguyên giá trị.
Nội dung bài này chỉ mang tính tham khảo theo sách cổ, không thay thế lời khuyên y tế của bác sĩ. Ai có bệnh nền về tiêu hóa, tiểu đường hay tim mạch thì nên hỏi bác sĩ trước khi thay đổi chế độ ăn.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư