Mười một giờ đêm, khu chung cư vẫn sáng đèn nhiều ô cửa. Có người còn lướt điện thoại, có người còn làm nốt việc, có người nằm xuống rồi mà mắt vẫn mở, đầu vẫn chạy. Sáng hôm sau, đồng hồ reo, người ngợm uể oải, đầu nặng như đội đá. Uống cà phê cho tỉnh, đến trưa lại gục. Cứ thế, ngày này qua ngày khác. Nhiều người bảo: "Tôi quen thức khuya rồi." Nhưng cơ thể thì không quen. Nó chỉ đang chịu đựng, và đến một lúc nào đó, nó sẽ đòi lại.
Người xưa không có điện thoại, không có đèn neon, không có việc làm thâu đêm. Họ sống theo mặt trời và theo mùa. Mà lạ thay, họ lại ngủ ngon và sống thọ hơn nhiều người thời nay. Bí quyết của họ không phải là thuốc bổ hay phương pháp gì cao siêu. Chỉ là một chữ: thuận. Thuận theo trời đất, thuận theo bốn mùa. Trong sách Khí Đạo, có trích lại một đoạn rất hay từ sách Tố Vấn, thiên Tứ khí điều thần đại luận, nói về cách ngủ nghỉ theo từng mùa trong năm. Đoạn này, người xưa xem là gốc của đạo dưỡng sinh.
Mùa xuân, sách viết, ba tháng mùa xuân là lúc cái mới nảy nở từ cái cũ, trời đất đều sinh, muôn vật sinh sôi. Người ta nên đêm ngủ sớm, dậy sớm, dạo bước ở sân, thả lỏng hình thể, khiến chí được sinh thành. Nghĩa là mùa xuân, vạn vật đang vươn lên, con người cũng nên dậy sớm để đón khí xuân, đi lại nhẹ nhàng, để tinh thần cũng vươn lên theo. Ngủ nướng trong mùa xuân, theo sách, là đi ngược với khí trời.
Mùa hè, trời đất giao hòa, muôn vật đơm hoa kết trái. Sách dặn: đêm ngủ muộn, sáng dậy sớm, ban ngày chớ uể oải. Mùa hè ngày dài, đêm ngắn, người ta có thể ngủ muộn hơn một chút, nhưng sáng vẫn nên dậy sớm, tinh thần tươi tỉnh, đừng nằm ườn cả ngày. Khí mùa hè là khí phát triển, nằm nhiều thì khí bị ứ lại, người trở nên nặng nề.
Mùa thu, khí trời trong lành, khí đất sáng sủa. Sách dặn: ngủ sớm, dậy sớm, thức dậy cùng gà. Mùa thu là lúc thu liễm, vạn vật bắt đầu gom lại, chuẩn bị cho mùa đông. Con người cũng nên ngủ sớm hơn, dậy sớm, giữ cho thần khí an ổn, thu hình lại. Đừng thức khuya, đừng để khí tán ra ngoài.
Mùa đông, sách viết, là lúc bế tàng, nước đóng băng, đất nứt nẻ. Người ta nên ngủ sớm, dậy muộn, nhất định phải chờ ánh mặt trời mới dậy. Mùa đông, dương khí thu vào trong, con người cũng nên thu mình lại, ngủ nhiều hơn, dậy muộn hơn, giữ ấm, đừng để khí thoát ra ngoài. Đó là đạo tăng dưỡng của mùa đông.
Bốn mùa, bốn cách ngủ khác nhau. Nghe qua tưởng rườm rà, nhưng ý chính chỉ có một: giấc ngủ phải thuận theo trời đất. Trời sáng thì dậy, trời tối thì ngủ. Mùa nào khí đó, mình sống theo khí đó. Người xưa không chống lại tự nhiên. Họ nương theo tự nhiên mà sống. Còn người thời nay thì hay chống lại. Đêm đã khuya mà đèn vẫn sáng, mùa đông lạnh mà vẫn dậy từ bốn giờ sáng để chạy bộ ngoài trời, mùa hè nóng mà vẫn thức đến hai giờ. Cơ thể bị kéo đi ngược với nhịp của trời đất, lâu ngày sinh ra mệt mỏi, mất ngủ, suy nhược.
Đem lời sách cổ về đời nay, không cần làm đúng từng chữ. Không ai bắt mình mùa đông phải ngủ đến khi mặt trời lên cao mới dậy, vì còn phải đi làm. Nhưng mình có thể giữ được cái tinh thần của nó. Đó là: ngủ sớm hơn một chút, dậy đều đặn, đừng đảo lộn ngày đêm. Mùa đông, ngủ sớm hơn mùa hè một chút, mặc ấm khi dậy sớm. Mùa hè, dậy sớm, ra ngoài hít thở khí trời, đừng ngủ nướng đến trưa. Mùa xuân, dậy sớm đi dạo, để tinh thần tỉnh táo. Mùa thu, ngủ sớm, đừng thức khuya xem điện thoại.
Có mấy thói quen nhỏ giúp ngủ ngon mà sách cổ đã nói từ nghìn năm trước, nay khoa học cũng nói lại. Ăn tối sớm, đừng ăn no quá rồi đi ngủ ngay. Trước khi ngủ, đừng để đầu óc căng thẳng, đừng xem những thứ làm mình bực bội hay lo lắng. Phòng ngủ tối, yên, mát. Và quan trọng nhất: giờ ngủ đều đặn. Ngủ lúc mười giờ hôm nay, một giờ sáng ngày mai, cơ thể không biết đường nào mà lần. Ngủ đều giờ, cơ thể sẽ tự nhớ, đến giờ là buồn ngủ, sáng dậy là tỉnh.
Nhiều người mất ngủ, uống thuốc ngủ, mà không sửa giờ giấc. Thuốc chỉ giúp ngủ được một đêm. Sửa giờ giấc mới giúp ngủ được cả đời. Người xưa nói, giấc ngủ là lúc cơ thể tự sửa chữa mình. Ngủ ngon thì khí huyết điều hòa, tinh thần minh mẫn. Ngủ không ngon thì trăm bệnh kéo đến. Câu này, nghe thì như lời khuyên chung chung, nhưng ai từng mất ngủ nhiều đêm sẽ hiểu nó đúng đến mức nào. Một đêm không ngủ, ngày hôm sau làm gì cũng sai. Một tuần không ngủ ngon, người như đi mượn.
Giấc ngủ, nói cho cùng, là món quà rẻ nhất mà cũng quý nhất. Không tốn tiền, không cần đi đâu xa. Chỉ cần mình chịu tắt đèn sớm hơn, đặt điện thoại xuống sớm hơn, để cho cơ thể được nghỉ. Người xưa đã biết điều đó từ nghìn năm trước, và viết lại trong sách. Mình hôm nay, chỉ cần đọc lại và làm theo, đã là dưỡng sinh rồi. Đêm nay, thử ngủ sớm hơn mọi hôm một tiếng xem sao. Biết đâu sáng mai dậy, mình sẽ thấy người nhẹ hơn, đầu óc sáng hơn, và hiểu vì sao người xưa coi giấc ngủ là gốc của sức khỏe.
Nội dung bài viết mang tính tham khảo theo sách cổ, không thay thế lời khuyên y tế của bác sĩ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư