Mâm cơm quê ngày xưa, có gì ăn nấy. Bát cơm, đĩa rau luộc, con cá kho, chén nước mắm. Ăn chậm, nhai kỹ, vừa ăn vừa nói chuyện. Ăn xong, người nhẹ nhõm, buổi chiều ra đồng làm việc khỏe re. Mâm cơm thời nay thì khác. Đồ ăn ê hề, ship tận nhà, vừa ăn vừa xem điện thoại, ăn cho nhanh để còn làm việc khác. Ăn xong, bụng căng, người mệt, muốn nằm. Có người ăn rất sang mà vẫn than mệt, than khó ngủ, than đau dạ dày. Vấn đề không nằm ở món ăn đắt hay rẻ. Mà nằm ở cách ăn.
Sách Khí Đạo có trích lại một đoạn từ sách Tố Vấn, thiên Thượng cổ thiên chân luận, nói về người xưa sống thọ. Sách viết, người biết Đạo ở thời thượng cổ, thuận theo âm dương, ăn uống điều độ, nghỉ ngơi có nề nếp, không vọng tưởng, lao lực, cho nên giữ được hình thần trọn vẹn cho đến hết tuổi thọ trời cho, sống đủ trăm năm mới ra đi. Còn người thời nay thì không như vậy. Lấy rượu làm nước uống, lấy vọng tưởng làm lẽ thường, ăn uống sinh hoạt không điều độ, cho nên mới năm chục tuổi đã suy. Đọc đoạn này, nhiều người sẽ giật mình. Vì nó tả đúng đời sống hôm nay: ăn uống thất thường, rượu chè quá chén, thức khuya, làm việc quá sức.
Ăn uống điều độ, bốn chữ nghe đơn giản, nhưng làm được thì không dễ. Điều độ nghĩa là gì? Trước hết là đúng giờ. Người xưa ăn đúng bữa, không bỏ bữa, không ăn vặt linh tinh cả ngày. Cơ thể có đồng hồ riêng. Đến giờ ăn, dạ dày đã chuẩn bị sẵn. Ăn đúng giờ, tiêu hóa tốt, người khỏe. Ăn thất thường, lúc đói quá, lúc no quá, dạ dày lúc nào cũng bị động, lâu ngày sinh bệnh. Nhiều người trẻ bây giờ bỏ bữa sáng, trưa ăn vội, tối ăn bù thật no. Đó là cách ăn ngược với cơ thể.
Thứ hai là vừa đủ. Ăn no quá thì mệt. Ăn đói quá thì thiếu sức. Người xưa dạy, ăn đến bảy, tám phần no thì dừng. Còn thòm thèm một chút thì tốt hơn là căng bụng. Vì sau khi ăn, cơ thể cần sức để tiêu hóa. Ăn quá no, máu dồn về dạ dày, đầu óc lờ đờ, tay chân nặng nề. Có câu nói trong dân gian: "Ăn no thì nằm, nằm thì mập, mập thì mệt." Nghe vui mà đúng. Ăn vừa đủ, người nhẹ, làm việc cũng nhanh nhẹn hơn.
Thứ ba là ăn chậm, nhai kỹ. Khổng Tử, trong sách Luận Ngữ thiên Hương Đảng mà Khí Đạo trích lại, có những lời dặn rất kỹ về chuyện ăn uống. Ông viết: không ăn cơm nát đã đổi mùi, không ăn cá ươn thịt ôi, không ăn thức ăn đã biến màu, có mùi hôi, mùi mốc, không ăn thức ăn chưa nấu chín, không đúng giờ không ăn, thịt thái không ngay ngắn cũng không ăn. Nghe qua tưởng khó tính. Nhưng ý chính là: ăn uống phải sạch sẽ, phải đúng lúc, phải có nề nếp. Và một câu rất hay: tuy có nhiều thịt, cũng không dùng nhiều hơn cơm; chỉ có rượu là không hạn lượng, nhưng không uống quá say. Nghĩa là cơm vẫn là chính, thịt là phụ, rượu thì uống được nhưng đừng say. Ăn như vậy, vừa đủ chất, vừa không hại người.
Người thời nay ăn nhiều thịt, ít cơm, uống nhiều rượu, ăn nhiều đồ chế biến sẵn. Ngon thì ngon thật, nhưng cơ thể phải gánh. Sách Khí Đạo cũng nhắc, thánh vương thời xưa chế ra phép ăn uống: ăn sao cho đủ để bù vào chỗ thiếu, tiếp khí đủ để làm mạnh tay chân, đủ để mắt sáng tai thính là được; không quá ham ngũ vị, hương thơm, không háo của ngon vật lạ ở những xứ sở xa xôi. Nghĩa là ăn để nuôi thân, không phải ăn để khoe khoang hay để thỏa mãn cơn thèm. Ăn đơn giản mà đủ chất, còn hơn ăn cầu kỳ mà hại thân.
Cũng cần nói thêm về rượu. Người xưa không cấm rượu. Khổng Tử cũng uống rượu. Nhưng ông uống có chừng, không để say. Sách Tố Vấn chê người thời nay "lấy rượu làm nước uống", tức là uống thay nước, uống hàng ngày, uống đến say mềm. Rượu uống ít thì vui, uống nhiều thì hại gan, hại dạ dày, hại giấc ngủ. Nhiều người uống rượu để xã giao, để làm ăn, rồi thành thói quen, rồi thành bệnh. Uống có chừng mực, biết dừng đúng lúc, đó cũng là một phần của ăn uống điều độ.
Ăn uống điều độ còn đi cùng với nghỉ ngơi có nề nếp. Ăn xong, đừng làm việc nặng ngay, đừng nằm ngay. Đi lại nhẹ nhàng một lúc, để thức ăn tiêu hóa. Tối ăn sớm, đừng ăn khuya rồi đi ngủ. Dạ dày cũng cần được nghỉ như mình vậy. Ăn khuya, dạ dày làm việc cả đêm, sáng dậy người mệt, miệng đắng. Những điều này, ông bà mình đã dặn từ lâu: "Ăn xong đừng nằm ngay", "Tối ăn ít, sáng ăn nhiều". Lời dặn đó, sách cổ cũng nói y như vậy.
Cuối cùng, ăn uống điều độ không phải là ăn kiêng khắc khổ, không phải là bỏ hết món ngon. Mà là ăn có ý thức. Biết mình đang ăn gì, ăn bao nhiêu, ăn lúc nào. Ăn chậm lại, để ý đến vị của thức ăn, để ý đến cảm giác no của cơ thể. Một bữa cơm đạm bạc mà ăn trong bình yên, còn bổ hơn một bữa tiệc linh đình mà ăn trong vội vã, lo lắng. Người xưa nói, ăn gì cũng cảm thấy ngon, mặc gì cũng vừa ý, vui với những gì thông thường, không suy bì hơn kém, đó là mẫu mực của người biết dưỡng sinh. Hạnh phúc, đôi khi chỉ đơn giản là một mâm cơm đúng giờ, ăn cùng người thân, không vội vàng.
Ngày mai, thử ăn chậm lại một bữa xem sao. Đặt điện thoại xuống, nhai kỹ hơn, dừng lại khi vừa no. Chỉ một bữa thôi, mình sẽ thấy khác. Bụng nhẹ hơn, đầu óc tỉnh hơn. Rồi từ một bữa, thành thói quen. Thói quen đó, theo năm tháng, sẽ trả lại cho mình một cơ thể khỏe mạnh. Đó là phép dưỡng sinh rẻ nhất, mà cũng bền nhất, từ mâm cơm của người xưa để lại.
Nội dung bài viết mang tính tham khảo theo sách cổ, không thay thế lời khuyên y tế của bác sĩ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư