Bà Hai ở quê ăn uống đơn giản đến mức con cháu cứ lo bà thiếu chất. Cơm trắng với rau luộc, cá kho, có hôm chỉ cơm với muối vừng. Trà thì bà pha loãng, uống cả ngày. Vậy mà bà sống đến chín mươi hai tuổi, răng còn chắc, mắt còn tinh, ít ốm đau. Con cháu hỏi bí quyết, bà nói: “Ăn đơn giản thì bụng nó khỏe. Ăn cầu kỳ quá, bụng nó mệt.” Bà không biết chữ dưỡng sinh, nhưng bà sống đúng như sách dạy.
Sách 10 Đại Mưu Lược Gia Trung Quốc kể về những người sống đạm bạc mà thọ: “Họ mặc y phục bình dân, ăn cơm thô, uống trà nhạt.” Cơm thô là cơm gạo không xay xát kỹ, còn chất xơ, còn vị thật của hạt gạo. Trà nhạt là trà pha loãng, uống cho vui miệng, cho ấm bụng, không phải để say sưa. Ăn cơm thô, uống trà nhạt — sáu chữ ấy là cả một triết lý sống: đủ là được, đừng tham nhiều.
Người xưa coi trọng cái giản dị trong ăn uống không phải vì họ nghèo, mà vì họ hiểu cơ thể. Ăn quá ngon, quá béo, quá ngọt thì miệng sướng mà bụng khổ. Cơ thể phải làm việc cật lực để tiêu hóa những thứ quá đà ấy. Ăn đơn giản thì cơ thể nhàn, tiêu hóa nhẹ nhàng, lâu ngày thành khỏe. Cũng như cái máy, chạy vừa sức thì bền, chạy quá tải mãi thì mau hỏng. Bụng dạ cũng vậy.
Cơm thô ngày nay có thể hiểu là ăn gạo ít xay xát, ăn thêm khoai, bắp, các loại hạt, rau củ. Những thứ ấy nhiều chất xơ, giúp tiêu hóa tốt, no lâu mà không nặng bụng. Không cần phải ăn khổ, chỉ cần bớt cầu kỳ. Một bữa cơm có rau, có cá, có canh, vừa đủ no, đã là bữa cơm tốt. Không cần mâm cao cỗ đầy mỗi ngày. Mâm cao cỗ đầy là để đãi khách, không phải để ăn hằng ngày.
Trà nhạt cũng có ý riêng. Uống trà loãng, ấm, chậm rãi, không uống quá đặc, không uống quá nhiều, không uống lúc đói hay lúc khuya. Người xưa uống trà như một cách nghỉ ngơi: pha một ấm, ngồi nhâm nhi, nói chuyện, ngắm cảnh. Trà không phải là thuốc, nhưng thói quen uống trà chậm rãi giúp lòng lắng xuống, giúp bữa ăn tiêu hóa tốt hơn, giúp người ta biết dừng lại giữa một ngày bận rộn. Uống trà vội vàng, uống thay nước cả ngày thì mất hay.
Có một điều đáng suy nghĩ: ngày nay người ta ăn uống cầu kỳ hơn xưa nhiều, mà bệnh tật cũng nhiều hơn. Món ngon ê hề, đồ bổ la liệt, mà người vẫn mệt, vẫn yếu. Phải chăng vì ta ăn quá nhiều thứ cơ thể không cần, mà thiếu những thứ cơ thể thật sự cần? Cơ thể cần sự đều đặn, cần rau xanh, cần nước sạch, cần giấc ngủ. Nó không cần sơn hào hải vị mỗi ngày. Bà Hai sống chín mươi hai tuổi nhờ cơm rau, không nhờ yến sào vi cá.
Ăn đơn giản còn giúp lòng nhẹ nhõm. Người ăn cầu kỳ thì hay lo: hôm nay ăn gì, mai ăn gì, món này có bổ không, món kia có độc không. Lo nhiều thành mệt. Người ăn đơn giản thì không lo mấy chuyện ấy. Có gì ăn nấy, ăn ngon miệng, ăn xong thì thôi. Tâm không vướng vào chuyện ăn uống thì mới rảnh rang mà lo việc khác. Dưỡng sinh không chỉ dưỡng thân, mà còn dưỡng tâm. Ăn đơn giản là dưỡng cả hai.
Tất nhiên, ăn đơn giản không có nghĩa là ăn thiếu chất. Người già, trẻ nhỏ, người bệnh, người lao động nặng vẫn cần đủ dinh dưỡng, cần món hợp với sức mình. Đơn giản là không phung phí, không quá đà, không chạy theo món lạ món đắt. Ai có bệnh về tiêu hóa, đường huyết hay tim mạch thì nên ăn theo lời bác sĩ dặn, vì mỗi người một cơ địa khác nhau. Sách cổ dạy nguyên tắc chung, còn từng người phải liệu theo thân mình.
Bà Hai vẫn ăn cơm rau, uống trà nhạt mỗi ngày. Con cháu bây giờ không còn lo bà thiếu chất nữa, mà học theo bà: bớt món cầu kỳ, ăn nhiều rau, uống trà loãng. Cả nhà khỏe ra, mà tiền chợ cũng nhẹ đi. Bà cười: “Ăn đơn giản mà sống lâu, tội gì ăn cầu kỳ cho mệt.”
Cơm thô, trà nhạt mà sống lâu — nghe thì như lời của người nghèo, mà thật ra là lời của người khôn. Khôn vì biết đủ, biết dừng, biết thương cái thân mình. Bắt đầu từ bữa cơm hôm nay: thêm một đĩa rau, bớt một món béo, pha ấm trà loãng uống chậm rãi sau bữa ăn. Nhỏ vậy thôi, làm đều thì lâu ngày thành nếp, thành khỏe. Bài viết này chỉ xin nhắc một điều: nội dung trên đây để tham khảo theo sách cổ, không thay cho lời khuyên y tế hay chế độ ăn uống riêng mà bác sĩ đã dặn khi có bệnh.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư