Ngày giỗ ông nội, mâm cơm đã dọn sẵn. Nhưng trong nhà chỉ có mấy người lớn tuổi ngồi với nhau. Con cháu đi làm xa, người bận, người quên, người nói để năm sau về. Bát hương vẫn cháy, nhưng nhà thì vắng. Bà nội nhìn mâm cơm, thở dài: “Giỗ mà không đủ người thì giỗ cho ai?”
Ngày giỗ, ngày Tết là ngày của tổ tiên. Nhưng tổ tiên không ăn được mâm cỗ. Tổ tiên chỉ “ăn” được lòng thành của con cháu. Lòng thành ấy không nằm ở mâm cao cỗ đầy. Lòng thành nằm ở chỗ con cháu có ngồi lại với nhau hay không.
Trong kho sách xưa có lời dạy rằng nối chí tổ tiên, giữ vẹn đạo Trời, ấy là hiếu kính. Nối chí tổ tiên không phải là làm giỗ to. Nối chí là tiếp nối điều tổ tiên đã sống: thương nhau, giữ nhau, không bỏ nhau. Một gia đình ngày giỗ cãi nhau vì tiền, vì đất, thì mâm giỗ có lớn đến đâu cũng không phải là hiếu kính. Một gia đình ngày giỗ ngồi lại với nhau trong hòa thuận, dù mâm cơm đạm bạc, thì đó mới là nối chí tổ tiên thật sự.
Kinh Vu Lan Bồn dạy rằng muốn cứu độ cha mẹ, tổ tiên thì phải nhờ thần lực của mười phương Tăng, nhờ sức của cả cộng đồng cùng hợp lại. Một mình không cứu được. Hiếu cũng vậy. Hiếu không phải là việc của một người. Hiếu là việc của cả nhà cùng làm. Ngày giỗ, cả nhà cùng ngồi lại, cùng thắp nhang, cùng nhớ về người đã khuất — sức của cả nhà hợp lại mới thành hiếu.
Cũng có lời kinh dạy: làm con hiếu hạnh vi tiên. Hiếu làm trước. Ngày Tết, ngày giỗ, việc làm trước không phải là mua sắm, không phải là dọn nhà, không phải là làm mâm cỗ cho to. Việc làm trước là gọi nhau về. Gọi anh em về. Gọi con cháu về. Nhà có đủ người thì Tết mới là Tết, giỗ mới là giỗ.
Vì sao ngày Tết, ngày giỗ lại quan trọng đến vậy? Vì đó là những ngày hiếm hoi cả nhà có lý do để ngồi lại. Ngày thường, ai cũng bận. Bận làm, bận học, bận đủ thứ. Tết và giỗ là cái cớ để dừng lại. Dừng lại một ngày, về nhà, ngồi với cha mẹ, gặp anh em, nhìn mặt con cháu. Nếu bỏ cả cái cớ ấy, thì cả năm nhà không còn ngày nào đủ mặt nhau nữa.
Muốn giữ hòa khí ngày Tết, ngày giỗ, trước hết đừng biến nó thành gánh nặng. Có nhà làm giỗ to quá, mời cả họ, tốn bao nhiêu tiền, rồi sau giỗ lại cãi nhau vì tiền. Có nhà Tết nào cũng lo mua sắm cho bằng người ta, rồi hết Tết lại nợ nần. Tổ tiên không cần con cháu làm to. Tổ tiên cần con cháu làm trong khả năng, làm trong vui vẻ. Mâm cơm cúng tổ tiên, quan trọng nhất là lòng thành, không phải là số món.
Thứ hai, đừng nhắc chuyện cũ trong ngày vui. Ngày Tết, ngày giỗ là ngày đoàn tụ, không phải ngày xét xử. Chuyện ai nợ ai, ai sai ai đúng, ai chăm cha mẹ nhiều hơn, hãy để sau Tết hãy nói. Trong ba ngày Tết, hãy để mọi người được yên. Một câu nhắc chuyện cũ trong ngày Tết có thể làm hỏng cả một cái Tết. Một câu nhịn trong ngày Tết có thể giữ được cả một gia đình.
Thứ ba, hãy để con cháu được tham gia. Cho trẻ con thắp nhang, cho trẻ con nghe kể về ông bà, cho trẻ con phụ dọn mâm. Đứa trẻ nào được tham gia ngày giỗ sẽ nhớ ngày giỗ. Đứa trẻ nào chỉ được bảo ngồi yên, không được đụng vào gì, sẽ thấy ngày giỗ là ngày chán. Hiếu của thế hệ sau bắt đầu từ việc được tham gia, không bắt đầu từ việc bị cấm đoán.
Thứ tư, hãy gọi người đang giận nhau về. Ngày giỗ là dịp tốt nhất để làm hòa. Một cuộc điện thoại: “Giỗ ông năm nay, em về nhé, cả nhà chờ em.” Người đang giận nghe câu ấy, lòng cũng mềm đi. Có khi chỉ cần một lời mời như vậy là đủ để kết thúc mấy năm im lặng. Tổ tiên dưới suối vàng, nếu thấy con cháu vì ngày giỗ mà làm hòa với nhau, thì vui hơn thấy mâm cỗ lớn gấp nhiều lần.
Thứ năm, đừng so bì. Tết nhà này làm to, giỗ nhà kia làm nhỏ, kệ người ta. Nhà mình làm theo sức mình. So bì chỉ làm mình khổ, làm nhà mình mất vui. Tổ tiên không chấm điểm mâm cỗ nhà nào lớn hơn. Tổ tiên chỉ mong con cháu mình sống hòa thuận, thương nhau.
Ngày Tết, ngày giỗ cũng là dịp để dạy con cháu về cội nguồn. Kể cho con nghe ông nội ngày xưa sống thế nào, bà ngoại ngày xưa vất vả ra sao, cha mẹ ngày xưa đã vượt qua khó khăn gì. Đứa trẻ nghe những chuyện ấy sẽ hiểu mình từ đâu mà có. Hiểu được cội nguồn thì mới biết trân trọng gia đình mình đang có.
Có những gia đình, ngày giỗ chỉ còn là thủ tục: thắp nhang, khấn vái, ăn cơm, rồi ai về nhà nấy. Không ai kể chuyện, không ai hỏi han nhau. Giỗ như vậy, tổ tiên có vui không? Có lẽ không. Tổ tiên vui khi thấy con cháu ngồi lại lâu hơn một chút, cười với nhau nhiều hơn một chút, thương nhau thật hơn một chút.
Tết này, giỗ này, nếu còn có thể, hãy về. Về không phải để ăn mâm cỗ. Về để ngồi lại với nhau. Ngồi lại với cha mẹ còn sống. Ngồi lại với anh em còn giận nhau. Ngồi lại với con cháu còn nhỏ dại. Cả nhà ngồi lại, thắp một nén nhang, nhớ về người đã khuất, rồi nhìn nhau mà cười. Chỉ vậy thôi, cũng đã là báo hiếu tổ tiên rồi.
Ngày giỗ, cả nhà ngồi lại mới là báo hiếu tổ tiên. Mâm cỗ có thể nhỏ. Lòng thành không được nhỏ. Nhà có thể nghèo. Hòa khí không được nghèo. Giữ được hai điều ấy, thì tổ tiên yên lòng, cha mẹ yên lòng, và con cháu cũng có một mái nhà để trở về, năm này qua năm khác.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư