Anh Quân năm nay ba mươi lăm tuổi, có vợ con đàng hoàng, nhưng trong lòng vẫn còn một vết thương cũ. Hồi nhỏ, cha anh nóng tính, hay quát mắng, có lần đánh anh vì một lỗi nhỏ. Mẹ anh thì hay so sánh anh với con nhà người ta, lúc nào cũng thấy anh chưa đủ giỏi. Lớn lên, anh thương cha mẹ, nhưng mỗi lần về nhà, những ký ức cũ lại ùa về. Anh tự hỏi: cha mẹ mình như vậy, mình có phải hiếu thảo như người ta không? Hay hiếu chỉ dành cho những ai có cha mẹ hoàn hảo?
Câu hỏi ấy nhiều người cũng từng tự hỏi. Không phải ai cũng có cha mẹ hoàn hảo. Có người cha nóng tính, có người mẹ hay cằn nhằn, có người cha nghiện rượu, có người mẹ thiên vị anh em. Có người lớn lên trong thiếu thốn tình thương, rồi khi trưởng thành lại được dạy rằng phải hiếu thảo với cha mẹ. Trong lòng họ có một sự giằng co: thương thì có thương, nhưng vết thương thì vẫn còn đó. Hiếu trong trường hợp này là gì? Có phải là quên hết mọi chuyện cũ và coi như cha mẹ không có lỗi gì không?
Không phải như vậy. Hiếu không bắt ta phải quên, hiếu bắt ta phải hiểu. Trong đạo Bụt có pháp môn ái ngữ và lắng nghe: dùng lời nói có tình thương và sự lắng nghe để giúp người kia điều chỉnh những tri giác sai lầm, để họ hết bị khổ đau. Pháp này không chỉ áp dụng cho người ngoài, mà còn áp dụng cho chính cha mẹ mình. Cha mẹ nóng tính, có khi vì cha mẹ cũng mang vết thương từ đời cha mẹ. Cha mẹ hay so sánh con, có khi vì cha mẹ cũng từng bị so sánh hồi nhỏ. Hiểu được như vậy, ta không còn nhìn cha mẹ bằng con mắt trách móc nữa, mà nhìn bằng con mắt cảm thông.
Hiểu cha mẹ không có nghĩa là chấp nhận mọi điều cha mẹ làm. Người cha nghiện rượu đánh đập vợ con thì không thể nói là đúng. Người mẹ thiên vị làm con cái tổn thương thì không thể nói là không sao. Hiểu ở đây là hiểu vì sao cha mẹ thành ra như vậy, để ta không mang hận trong lòng. Còn việc đặt ranh giới để bảo vệ mình và gia đình mình thì vẫn phải làm. Ta có thể vừa thương cha mẹ, vừa nói với cha mẹ bằng lời dịu dàng rằng: "Cha đừng uống nữa, cha uống thì mẹ và con khổ lắm." Đó cũng là hiếu, vì đó là lời nói xuất phát từ thương yêu.
Một điều nữa cần nhớ: cha mẹ cũng là người lần đầu làm cha mẹ. Khi ta ra đời, cha mẹ cũng mới bắt đầu học làm cha làm mẹ, cũng lúng túng, cũng sai lầm như ta bây giờ đang lúng túng với con mình. Ta trách cha mẹ không biết cách thương mình, nhưng thử hỏi ta đã biết cách thương con mình hoàn hảo chưa? Ta cũng quát con, cũng so sánh con, cũng có lúc làm con buồn. Nếu ta mong con mình tha thứ cho những sai lầm của ta, thì ta cũng nên tha thứ cho những sai lầm của cha mẹ. Đó là sự công bằng giản dị nhất trong gia đình.
Vậy thực tập hiếu với cha mẹ không hoàn hảo thì bắt đầu từ đâu? Bắt đầu từ việc lắng nghe câu chuyện đời của cha mẹ. Hỏi cha ngày xưa sống thế nào, hỏi mẹ ngày xưa cực khổ ra sao. Nhiều người nghe xong mới giật mình: thì ra cha mẹ mình cũng từng là đứa trẻ bị đánh, cũng từng là người con bị bỏ rơi, cũng từng mơ ước mà không làm được. Nghe được như vậy, vết thương trong lòng ta tự nhiên nhẹ đi một nửa, vì ta hiểu cha mẹ không cố ý làm ta đau, mà cha mẹ chỉ không biết cách nào khác.
Bước thứ hai là nói chuyện với cha mẹ bằng ái ngữ, ngay cả khi nhắc đến chuyện cũ. Thay vì nói "hồi nhỏ cha đánh con, con nhớ đến giờ", hãy nói "hồi nhỏ con sợ lắm, giờ con lớn rồi, con mong nhà mình đừng ai phải sợ nữa". Cũng là một câu chuyện, nhưng câu sau mở ra một tương lai, còn câu trước chỉ khơi lại vết thương. Ái ngữ không phải là nói dối, mà là nói thật bằng cách không làm người nghe thêm đau.
Bước thứ ba là chấp nhận rằng cha mẹ sẽ không thay đổi hoàn toàn. Người bảy mươi tuổi khó mà đổi tính nết đã giữ cả đời. Ta mong cha mẹ xin lỗi, mong cha mẹ nhận sai, nhưng có khi các cụ không làm được, vì các cụ không biết diễn đạt, hoặc vì các cụ ngại. Đừng đợi một lời xin lỗi mới chịu hiếu thảo. Hiếu là ta làm phần của ta, còn cha mẹ có thay đổi hay không là phần của cha mẹ. Ta chăm sóc cha mẹ, ta nói lời dịu dàng, ta sống tử tế, đó đã là trọn hiếu rồi.
Hiếu với cha mẹ không hoàn hảo khó hơn hiếu với cha mẹ hoàn hảo nhiều. Nhưng chính vì khó nên nó càng quý. Người có cha mẹ hoàn hảo mà hiếu thảo thì là chuyện đương nhiên. Người có cha mẹ nhiều lỗi lầm mà vẫn thương được cha mẹ, vẫn chăm sóc cha mẹ, vẫn giữ được lòng mình không hận thù, thì đó là người đã hiểu sâu sắc về hiếu. Hiếu như vậy không phải là mù quáng, mà là trí tuệ: hiểu người, hiểu mình, rồi thương cả hai.
Nếu trong lòng bạn còn một vết thương cũ với cha mẹ, đừng vội ép mình phải quên. Hãy thử hiểu cha mẹ thêm một chút, lắng nghe cha mẹ thêm một chút, nói với cha mẹ dịu dàng thêm một chút. Vết thương có thể không lành hẳn, nhưng lòng mình sẽ nhẹ đi. Và đến một ngày, bạn sẽ nhận ra: thương cha mẹ như cha mẹ vốn là, không cần cha mẹ phải hoàn hảo, đó chính là hiếu trọn vẹn nhất.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư