Có một câu mà người lớn hay dặn con trẻ: chơi với bạn tốt thì mình tốt lên, chơi với bạn xấu thì mình xấu đi. Nghe thì giống lời dặn của cha mẹ, nhưng thật ra đó cũng là lời dạy của Đức Phật, ghi trong kinh Pháp Cú, câu kệ thứ 78: Chớ thân với bạn ác, chớ thân kẻ tiểu nhân. Hãy thân người bạn lành, hãy thân bậc thượng nhân.
Nói trắng ra: đừng chơi thân với người xấu. Hãy chơi thân với người tốt, người có đức hạnh.
Nghe thì đơn giản, nhưng làm thì không dễ. Vì bạn ác hiếm khi hiện ra với bộ mặt ác. Họ thường hiện ra rất vui vẻ, rất hào phóng, rất biết chiều mình. Họ rủ mình đi chơi, rủ mình thử cái này cái kia cho biết, rủ mình làm những chuyện mà trong lòng mình biết là không nên.
Còn bạn lành thì nhiều khi chán. Họ hay nhắc mình dậy sớm, hay khuyên mình đừng làm vậy, hay nói những câu khó nghe. Ở gần họ, mình không được thoải mái làm bậy. Nhưng chính vì vậy mà mình tốt lên.
Bạn bè giống như không khí. Mình hít thở mỗi ngày mà không để ý. Nhưng không khí ô nhiễm thì phổi mình hỏng dần lúc nào không hay. Bạn xấu cũng vậy. Mình không xấu đi trong một ngày. Mình xấu đi từng chút một, qua những lần thỏa hiệp nhỏ.
Lần đầu tiên, bạn rủ mình nói dối sếp, mình thấy áy náy. Lần thứ hai, mình thấy bình thường. Lần thứ ba, mình tự nói dối luôn, không cần ai rủ nữa. Cái xấu nó lan như vậy đó. Không ồn ào, không báo trước. Chỉ là mình dần quen với những thứ trước đây mình thấy sai.
Kinh còn có một câu kệ khác nói về chuyện này, rất thấm: Nếu không gặp bạn lành, bạn đồng hành, bạn hơn mình, thì hãy đi một mình, như vua bỏ nước, như voi sống một mình trong rừng.
Nghĩa là nếu quanh mình chưa có bạn tốt, thà đi một mình còn hơn đi với bạn xấu. Nghe có vẻ cô đơn. Nhưng đi một mình mà giữ được mình, còn hơn đi đông mà đánh mất mình.
Vậy làm sao nhận ra bạn ác? Không phải nhìn vào quần áo hay tiền bạc. Mà nhìn vào ba điều.
Thứ nhất, nhìn xem ở gần họ, mình có hay làm những việc mà sau đó mình hối hận không? Nếu mỗi lần gặp họ xong, mình lại thấy mình nói những lời không hay, làm những việc không tốt, tiêu những đồng tiền không nên tiêu, thì đó là dấu hiệu rõ nhất.
Thứ hai, nhìn xem họ có hay xúi mình đi ngược lại với những gì mình tin là đúng không? Bạn tốt sẽ tôn trọng ranh giới của mình. Bạn xấu thì hay cười nhạo ranh giới đó, bảo mình cổ hủ, bảo mình sợ, bảo mình không dám chơi.
Thứ ba, nhìn xem khi mình gặp khó khăn, họ ở đâu. Bạn xấu thì vui khi mình vui, nhưng biến mất khi mình khổ. Bạn lành thì có thể không giúp được gì nhiều, nhưng họ ở đó. Họ nghe mình nói. Họ không bỏ mình đi.
Ngược lại, bạn lành là người như thế nào? Là người mà ở gần họ, mình muốn sống tốt hơn. Là người mà khi mình sai, họ dám nói thẳng, dù mình không thích nghe. Là người mà khi mình thành công, họ mừng thật lòng, không ghen tị. Là người mà khi mình thất bại, họ không chê cười.
Nhưng có một sự thật cần nói thẳng: mình thu hút bạn giống mình. Muốn có bạn lành, trước hết mình phải tập làm người lành. Người hay nói dối thì khó mà chơi thân lâu với người thật thà. Người hay tính toán thì khó mà gần được người hào sảng. Muốn đổi bạn, đôi khi phải đổi mình trước.
Vậy nếu mình đang ở trong một nhóm bạn xấu thì phải làm sao? Không cần phải cắt đứt ầm ĩ, không cần phải tuyên bố gì cả. Chỉ cần từ từ xa ra. Ít gặp lại. Bận thì từ chối. Dành thời gian cho những người tốt hơn, những việc tốt hơn. Khoảng cách cứ thế mà tạo ra, nhẹ nhàng mà chắc chắn.
Và nếu chưa tìm được bạn lành, cũng đừng vội. Hãy tập làm bạn với sách tốt, với những người thầy tốt, với chính mình. Đọc một cuốn sách hay cũng là kết bạn với một người tốt. Ngồi yên với mình mười phút mỗi ngày cũng là tập sống lành.
Kết bạn là một trong những việc quan trọng nhất đời người, vì nó quyết định mình sẽ trở thành ai. Cha mẹ sinh ra mình, nhưng bạn bè thì góp phần tạo nên con người mình mỗi ngày. Chọn bạn, chính là chọn tương lai của mình.
Câu kệ 78 chỉ có bốn câu ngắn. Nhưng nếu mình nghe theo, cả đời mình sẽ khác. Chớ thân với bạn ác. Hãy thân người bạn lành. Đơn giản vậy thôi, mà làm được thì không hề đơn giản.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư