🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Hiểu kinh dễ dàng

Pháp Bảo Đàn: bồ đề vốn không cây là ý gì

Hiểu kinh dễ dàng · 8 phút đọc

Có một câu chuyện mà người học Phật nào cũng nghe qua. Ngày xưa, có một vị tổ tên là Thần Tú, làm một bài kệ trình lên thầy mình. Bài kệ nói: Thân là cây bồ đề, tâm như đài gương sáng, phải luôn lau chùi cho sạch, chớ để bụi bám vào.

Nghe thì rất hay. Rất có lý. Ai cũng khen.

Nhưng có một người làm công trong chùa, tên là Huệ Năng, không biết chữ, nghe người ta đọc bài kệ đó thì lắc đầu. Ông nhờ người khác viết hộ mình một bài kệ khác, dán lên vách. Bài kệ đó chỉ có bốn câu: Bồ đề vốn không cây, gương sáng cũng không đài, xưa nay không một vật, thì bụi bám vào đâu.

Bốn câu này, trong Kinh Pháp Bảo Đàn, bản dịch của Thích Nữ Trí Hải ghi lại rất rõ. Và bốn câu này đã làm thay đổi cả lịch sử Thiền tông. Vì sao một bài kệ ngắn như vậy lại mạnh tới thế? Hôm nay mình kể cho dễ hiểu.

Bài kệ của Thần Tú nói: tâm mình như một tấm gương. Gương thì bám bụi. Nên mình phải lau chùi mỗi ngày, siêng năng tu tập, dọn dẹp tham sân si cho sạch. Nghe rất đúng. Đây là cách tu của đa số chúng ta: thấy mình có tham thì dẹp tham, thấy mình có giận thì dẹp giận, thấy mình có lỗi thì sửa lỗi. Cứ lau chùi mãi, mong một ngày gương sáng.

Bài kệ của Huệ Năng nói ngược lại. Ông nói: bồ đề vốn không cây, gương sáng cũng không đài. Nghĩa là cái tâm sáng suốt của mình vốn không phải là một cái cây, không phải là một cái đài gương. Nó không phải là một vật để mình lau chùi. Xưa nay không một vật, thì bụi bám vào đâu? Nếu vốn không có vật gì cả, thì bụi bám vào chỗ nào?

Nghe thì lạ. Nhưng nghĩ kỹ thì đây là một bước tiến rất lớn.

Thần Tú nhìn tâm như một đồ vật cần dọn dẹp. Huệ Năng nhìn tâm như bầu trời. Bầu trời có bao giờ bám bụi không? Mây bay qua, mây bay đi, bầu trời vẫn là bầu trời. Bụi bay qua, bụi bay đi, bầu trời vẫn trong. Mình không cần lau bầu trời. Mình chỉ cần biết bầu trời vốn trong.

Ví dụ trong đời thường. Bạn có một cơn giận. Theo cách của Thần Tú, bạn sẽ nói: mình có giận, mình phải dẹp giận, mình phải cố gắng hết giận. Bạn vật lộn với cơn giận, càng vật lộn càng mệt. Theo cách của Huệ Năng, bạn sẽ nói: cơn giận chỉ là một đám mây bay qua bầu trời tâm mình. Nó tới rồi nó sẽ đi. Mình không cần đánh nhau với nó. Mình chỉ cần biết bầu trời của mình vẫn còn đó, sau đám mây.

Khác nhau ở đâu? Khác nhau ở chỗ mình có bám vào cơn giận như một thứ thật, cố định hay không. Nếu mình tưởng giận là mình, là bản chất của mình, thì mình phải chiến đấu với chính mình, mệt lắm. Nếu mình thấy giận chỉ là một đám mây bay qua, thì mình nhẹ nhàng hơn nhiều. Mình không cần thắng giận. Mình chỉ cần không bị nó kéo đi.

Nhưng có một chỗ rất dễ hiểu lầm. Nghe Huệ Năng nói không có vật gì, không cần lau chùi, nhiều người tưởng là không cần tu nữa, cứ sống sao cũng được. Không phải. Huệ Năng không nói đừng tu. Ông nói: tu mà bám vào cái ý mình đang tu, mình đang dọn dẹp, mình đang tiến bộ, thì vẫn còn kẹt. Vì cái ý đó cũng chỉ là một đám mây khác.

Sách Phật Học Chỉ Nam kể lại: Huệ Năng giác ngộ khi nghe câu kinh Kim Cang: Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm. Nghĩa là đừng bám vào đâu cả mà sinh tâm. Ngộ được câu này, ông mới viết ra bài kệ bồ đề vốn không cây. Hai câu này nói cùng một điều: đừng bám.

Đừng bám vào tham, đừng bám vào giận, đừng bám vào cả ý niệm mình là người đang tu. Cứ để mọi thứ tới rồi đi, như mây bay qua trời. Cái còn lại, cái không tới không đi, chính là tâm sáng suốt vốn có của mình.

Trong đời thường, bài kệ này có ích vô cùng. Khi bạn buồn, bạn đừng vội nói: mình là người buồn. Hãy nói: có một nỗi buồn đang đi qua mình. Khi bạn lo, đừng nói: mình là người lo lắng. Hãy nói: có một nỗi lo đang đi qua. Đổi cách nói như vậy, bạn đã đổi cách nhìn. Bạn không còn đồng nhất mình với cảm xúc nữa. Bạn là bầu trời, cảm xúc chỉ là mây.

Nhưng cũng đừng vì vậy mà mặc kệ mọi thứ. Mây đen kéo tới, mình vẫn che ô. Giận nổi lên, mình vẫn dừng lại, vẫn hít thở, vẫn không nói lời làm tổn thương người khác. Tu vẫn tu. Chỉ khác là tu mà không bám, làm mà không chấp. Làm hết lòng, rồi buông.

Bồ đề vốn không cây. Nghĩa là cái giác ngộ của mình không phải là một cái cây để mình trồng, mình tưới, mình chờ nó lớn. Nó vốn đã có sẵn trong mình, như bầu trời vốn đã trong. Mình chỉ cần ngừng tưởng rằng trời đang bẩn, thì trời sẽ hiện ra.

Hôm nay, nếu trong lòng bạn đang có một đám mây đen, hãy thử nhớ bốn câu kệ này. Đừng vội lau chùi. Chỉ cần ngồi yên, nhìn đám mây đó bay qua. Và nhớ: bầu trời của bạn vốn không có bụi. Chỉ cần mây bay đi, trời sẽ sáng lại.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Kinh Pháp Bảo Đàn (Thích Nữ Trí Hải dịch) — kệ Huệ Năng, tr. 12
• Phật Học Chỉ Nam (Nguyễn Văn Thọ) — kệ Huệ Năng, tr. 73
Bài liên quanDụ ngôn ngôi nhà lửa trong Kinh Pháp HoaKinh Kim Cang: ưng vô sở trụ sống thế nàoTứ vô lượng tâm: từ bi hỷ xả trong nhà mình