Anh Khải được khen. Trong buổi họp, sếp nói trước mặt mọi người rằng dự án lần này thành công là nhờ anh Khải. Cả phòng vỗ tay. Anh Khải cười, nói cảm ơn, nhưng trong lòng anh phồng lên như có ai thổi hơi vào. Cả ngày hôm đó, anh đi đâu cũng thấy mình lớn hơn mọi người một chút. Nói chuyện với đồng nghiệp, anh thấy giọng mình oai hơn. Về nhà, vợ nói một câu không vừa ý, anh gắt lên. Vợ ngạc nhiên, hỏi sao hôm nay anh lạ vậy.
Một lời khen thôi, mà đủ làm một con người đổi khác trong một ngày. Đó là ngã mạn. Cái tôi phồng lên khi được khen, và xẹp xuống khi bị chê. Nó lớn lên nhanh như bong bóng, mà vỡ cũng nhanh như bong bóng.
Trong sách Cái Cười Của Thánh Nhân của cụ Nguyễn Duy Cần có kể một chuyện rất hay. Có một vị tể tướng lừng danh, được người đời xem như anh hùng dân tộc. Nhưng bao nhiêu danh vọng ấy không ngăn được ông say mê đạo Phật. Thầy của ông là một vị cao tăng phái Thiền, thầy trò tâm đắc lắm, không phân biệt tước quyền.
Một hôm, ông hỏi thầy: thưa thầy, xin thầy cắt nghĩa cho đệ tử biết ngã mạn là gì. Thầy đổi sắc mặt, trợn mắt, hỏi bằng giọng khinh mạn: mi hỏi ta gì đó, đồ ngu. Câu nói bất ngờ ấy làm gương mặt vị tể tướng đỏ lên. Bấy giờ nhà sư mỉm cười, bảo nhẹ: thưa, đó là ngã mạn ạ.
Câu chuyện ngắn mà sâu. Vị tể tướng là người học rộng, hiểu nhiều, chức cao, danh lớn. Ông tưởng mình đã hiểu ngã mạn, vì ông đọc nhiều sách, nghe nhiều giảng. Nhưng khi bị chửi một câu, mặt ông đỏ lên ngay. Cái đỏ mặt đó chính là ngã mạn. Nó không nằm trong sách. Nó nằm trong phản ứng của mình khi cái tôi bị chạm vào.
Ngã mạn không phải là kiêu ngạo lộ liễu. Có người không bao giờ khoe khoang, không bao giờ nói mình giỏi, mà trong lòng vẫn có ngã mạn. Nó ẩn trong những chuyện rất nhỏ. Được khen thì vui quá mức. Bị chê thì buồn quá mức. Thấy người khác hơn mình thì khó chịu. Thấy người khác kém mình thì coi thường. Muốn người ta phải nghe mình, phải nể mình, phải nhớ ơn mình. Tất cả những thứ đó đều là ngã mạn, chỉ khác nhau ở mức độ.
Ngã mạn lớn lên từ một lời khen như thế nào. Lời khen đến, mình nhận nó làm của mình. Người ta khen mình giỏi, mình tin mình giỏi hơn người khác. Người ta khen mình tốt, mình tin mình tốt hơn người khác. Dần dần, mình sống bằng lời khen của người ta. Có khen thì vui, không có khen thì buồn. Cái tôi của mình thành cái bong bóng, phải có người thổi hơi vào mới phồng lên được.
Ngược lại, một lời chê cũng làm ngã mạn lộ ra. Người ta chê mình một câu, mặt mình đỏ lên, lòng mình nóng lên, miệng mình muốn cãi lại ngay. Cái đỏ mặt đó không phải là vì câu chê đúng hay sai. Nó là vì cái tôi của mình bị chạm vào. Cái tôi càng lớn thì chạm nhẹ cũng đau.
Vị thiền sư trong chuyện không giảng dài. Thầy chỉ chửi học trò một câu, rồi chỉ ra: đó là ngã mạn. Bài học ấy không nằm trong lời giảng. Nó nằm trong chính trải nghiệm của người học trò. Ông cảm nhận được mặt mình đỏ lên, lòng mình nóng lên, rồi ông hiểu. Hiểu bằng trải nghiệm như vậy thì nhớ lâu hơn đọc mười cuốn sách.
Anh Khải sau buổi họp hôm đó, tối về ngồi nghĩ lại. Anh thấy cả ngày hôm nay, mình đã để một lời khen làm chủ mình. Sáng được khen, chiều gắt với vợ. Một lời khen mà làm mình đối xử tệ với người thân nhất, thì lời khen đó có đáng không. Anh nói với vợ, hôm nay anh sai rồi, anh xin lỗi. Vợ anh cười, nói anh biết vậy là tốt rồi.
Làm sao để bớt ngã mạn. Không phải bằng cách tự chê mình, tự hạ mình xuống. Tự hạ mình cũng là một kiểu ngã mạn ngược. Bớt ngã mạn bằng cách thấy rõ cái tôi của mình đang làm gì. Được khen, mình biết mình đang vui. Bị chê, mình biết mình đang buồn. Biết như vậy thôi, đừng để cái vui cái buồn đó dắt mình đi. Lời khen đến thì nhận, lời chê đến thì nghe, nhưng đừng để nó thành ông chủ của mình.
Ngã mạn giống như một cái bóng. Nó đi theo mình suốt ngày, lúc to lúc nhỏ. Mình không diệt được nó trong một lần. Nhưng mỗi lần mình thấy nó, nó nhỏ đi một chút. Mỗi lần mình kịp nhận ra mặt mình đang đỏ lên, lòng mình đang phồng lên, là một lần cái bóng ấy mờ đi. Nhiều lần như vậy, mình sống nhẹ nhàng hơn, với người khác cũng dễ chịu hơn.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư