🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Hiểu kinh dễ dàng

Chánh niệm và tỉnh giác khác nhau ra sao

Hiểu kinh dễ dàng · 8 phút đọc

Tối hôm qua tôi rửa bát. Nước ấm. Bát đĩa xếp một chồng. Tay tôi rửa, nhưng đầu tôi thì ở chỗ khác. Tôi đang nghĩ chuyện sáng mai họp. Nghĩ tới câu sếp nói hôm qua. Nghĩ tới tiền điện tháng này. Rửa xong một chồng bát, tôi không nhớ mình đã rửa cái nào trước, cái nào sau. Bát thì sạch. Nhưng tôi thì như người vừa đi đâu về.

Ai cũng từng sống như vậy. Ăn cơm mà nghĩ chuyện khác. Nghe con nói mà đầu đang tính chuyện khác. Lái xe mà không nhớ mình đã qua mấy cái đèn đỏ. Người ta gọi đó là sống mà không có mặt. Thân ở đây, tâm ở kia. Lâu ngày thành quen. Rồi một hôm mình giật mình: sao mình sống mà như không sống?

Đạo Phật có hai chữ hay đi cùng nhau: chánh niệm và tỉnh giác. Nhiều người tưởng hai chữ ấy là một. Thật ra chúng khác nhau. Mà khác nhau thì mới giúp nhau được. Hiểu rõ hai chữ này, mình mới biết mình đang thiếu cái nào.

Chánh niệm là nhớ. Nhớ giữ tâm ở ngay chỗ mình đang làm. Đang rửa bát thì biết mình đang rửa bát. Đang ăn cơm thì biết mình đang ăn cơm. Đang nghe con nói thì biết mình đang nghe con nói. Chữ nhớ ở đây không phải là nhớ chuyện cũ. Mà là nhớ trở về. Tâm mình như con khỉ, chạy hết cành này sang cành khác. Chánh niệm là sợi dây dắt nó về. Nó chạy đi, mình dắt về. Nó chạy nữa, mình dắt nữa. Không mắng nó. Chỉ dắt về.

Tỉnh giác thì khác. Tỉnh giác là thấy rõ. Thấy rõ cái đang xảy ra trong tâm mình lúc này. Mình đang giận hay đang buồn? Mình đang lo hay đang vui? Tay mình đang rửa bát, nhưng trong đầu đang có một cơn bực. Tỉnh giác là nhận ra cơn bực ấy. Không phải để đuổi nó đi. Mà để biết: à, mình đang bực. Biết rồi thì mình mới có quyền chọn. Còn không biết thì cơn bực chọn thay mình. Nó sẽ làm mình nói một câu khó nghe với vợ. Làm mình rửa bát mạnh tay hơn. Làm mình khó ngủ cả đêm.

Trong một bài giảng về thiền, có dạy: thở vào, quán sát bên trong. Thở ra, quán sát bên trong. Đó gọi là chánh niệm tỉnh giác trong hơi thở. Mượn hơi thở làm đề mục để tập trung tư tưởng và quan sát các hiện tượng đang xảy ra trong thân và trong tâm. Câu này nói rõ cả hai. Chánh niệm là giữ tâm ở hơi thở. Tỉnh giác là quan sát xem trong thân, trong tâm đang có gì.

Nói cho dễ hiểu: chánh niệm giống như người giữ đèn. Tỉnh giác giống như ánh đèn. Người giữ đèn là người nhớ cầm đèn, đừng để đèn tắt, đừng để đèn rơi. Ánh đèn là cái soi rõ mọi thứ chung quanh. Không có người giữ đèn thì đèn tắt. Không có ánh đèn thì người giữ cũng chẳng thấy đường. Hai cái cần nhau.

Thử đem ra đời sống. Sáng nay chị đi chợ. Chị định mua rau. Tới chợ, chị thấy một người bán hàng nói giọng khó nghe. Chị bực. Nếu không có chánh niệm, chị sẽ cãi nhau với người ta ngay. Nếu có chánh niệm mà không có tỉnh giác, chị sẽ nhớ là mình đang đi chợ, nhưng vẫn mua rau trong cơn bực, về nhà còn bực lây sang chồng con. Còn nếu có cả hai: chị biết mình đang đi chợ, và chị biết mình đang bực. Chị dừng lại một hơi. Chị thở. Chị mua rau rồi đi. Cơn bực ở lại chợ. Không theo chị về nhà.

Một ví dụ khác. Anh đang nói chuyện với con. Con kể chuyện ở trường. Anh nghe, nhưng trong đầu anh đang nghĩ chuyện công ty. Đó là mất chánh niệm. Rồi con nói một câu làm anh khó chịu. Anh gắt lên. Đó là mất tỉnh giác. Anh không biết mình đang khó chịu vì chuyện công ty, chứ không phải vì con. Hai cái mất cùng lúc thì tai hại gấp đôi. Con thì tủi thân. Anh thì ân hận. Mà chẳng ai biết vì sao.

Vậy tập thế nào? Không cần ngồi thiền cả giờ. Chỉ cần tập ngay trong việc mình đang làm. Rửa bát thì rửa bát. Khi phát hiện đầu mình đang đi đâu, thì dắt nó về. Đó là chánh niệm. Rồi hỏi mình một câu: lúc này trong lòng mình đang có gì? Vui hay buồn, giận hay lo? Trả lời thật lòng, không giấu. Đó là tỉnh giác. Làm được hai việc ấy trong một việc nhỏ như rửa bát, thì làm được trong việc lớn hơn.

Có người hỏi: tập như vậy có ích gì? Ích lớn nhất là mình ít làm khổ người khác hơn. Nhiều lời nói làm tổn thương nhau chỉ vì mình không biết mình đang giận. Nhiều quyết định sai chỉ vì mình không biết mình đang sợ. Tỉnh giác cho mình một khoảng dừng. Trong khoảng dừng ấy, mình mới chọn được. Còn không có khoảng dừng ấy, mình chỉ là cái máy phản ứng. Ai bấm nút nào thì mình nhảy nút đó.

Chánh niệm và tỉnh giác không phải là chuyện của người tu trong chùa. Nó là chuyện của người rửa bát, người đi chợ, người lái xe, người nói chuyện với con. Người nào cũng cần. Vì người nào cũng có lúc tâm chạy đi và không biết mình đang cảm thấy gì. Chỉ khác nhau ở chỗ: có người biết mình đang lạc, có người lạc mà tưởng mình đang tỉnh.

Tối nay, khi rửa bát, tôi thử làm khác. Tôi rửa chậm lại. Tôi cảm nhận nước ấm trên tay. Tôi nghe tiếng bát chạm nhau. Đầu tôi lại chạy đi một lần. Tôi dắt nó về. Rồi tôi hỏi mình: lúc này mình thấy thế nào? Tôi thấy mình hơi mệt. Vậy thôi. Không cần sửa gì. Chỉ cần biết. Bát vẫn sạch. Nhưng lần này tôi nhớ mình đã rửa chúng. Và đó là một buổi tối khác hẳn.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• 10 bài giảng về thiền Vipassana — tr. 118: "Đó gọi là chánh niệm tỉnh giác trong hơi thở, mượn hơi thở làm đề mục"
• 10 bài giảng về thiền Vipassana — tr. 118: "Khi thở vào luôn luôn cảnh giác. Quan sát, tỉnh giác, để làm gì? Để loại trừ tất cả những bất thiện pháp"
Bài liên quanSáu căn: sáu cánh cửa mở ra thế giới của mìnhMười tám giới: căn, trần, thức gặp nhau thành một đời ngườiBốn nhiếp pháp: bốn cách giữ người ở lại bên mình