Nhà tôi có cái bàn gỗ cũ. Nó đứng ở góc nhà đã hơn hai mươi năm. Mặt bàn có vết xước do con dao cắt bánh chưng ngày Tết. Một chân bàn hơi lung lay. Có lần thằng cháu hỏi tôi: ông ơi, sao trong kinh người ta bảo cái bàn này là không? Tôi nhìn cái bàn, rồi nhìn nó. Cái bàn vẫn ở đó. Gỗ vẫn là gỗ. Sao lại bảo không?
Câu hỏi của đứa trẻ tưởng ngây thơ mà lại đúng ngay vào chỗ khó nhất của đạo Phật. Nhiều người nghe hai chữ tính không thì tưởng là không có gì hết. Rằng mọi thứ đều trống rỗng. Rằng cái bàn không có thật, nhà không có thật, mình cũng không có thật. Nghĩ như vậy là hiểu sai. Mà hiểu sai thì sống cũng sai. Người ta hoặc là chán đời, thấy cái gì cũng vô nghĩa. Hoặc là sợ, không dám yêu thương ai vì sợ rồi cũng mất.
Trong một bài kinh rất ngắn, có câu: sắc chính là không, không chính là sắc. Sắc ở đây là mọi thứ có hình có tướng. Cái bàn là sắc. Cái nhà là sắc. Thân mình cũng là sắc. Câu kinh không nói cái bàn không có. Câu kinh nói cái bàn không có một cái tôi riêng, đứng một mình, không cần gì khác mà vẫn là cái bàn.
Hãy nhìn cái bàn nhà tôi cho kỹ. Nó là bàn vì có gỗ. Gỗ ấy từ một cây nào đó. Cây ấy lớn lên nhờ đất, nhờ nước, nhờ nắng, nhờ người trồng. Gỗ được cưa ra, bào nhẵn, đóng thành bàn bởi tay một người thợ. Người thợ ấy học nghề từ cha ông. Cái bàn có mặt vì có đinh, có keo, có sơn. Và nó là bàn vì nhà tôi cần một chỗ để ăn cơm, để viết chữ, để đặt ấm trà. Lấy đi từng thứ một. Lấy gỗ đi thì còn gì? Lấy người thợ đi thì ai đóng? Lấy nhu cầu của nhà tôi đi thì nó còn là bàn nữa không?
Cái gọi là cái bàn chỉ là cái tên mình đặt cho một đống duyên gặp nhau. Duyên là những điều kiện. Đủ duyên thì nó hiện ra. Hết duyên thì nó tan đi. Gỗ mục thì bàn gãy. Nhà dỡ đi thì bàn cũng chẳng còn chỗ đứng. Hiểu như vậy, tính không không phải là trống rỗng. Tính không là không có cái gì tự mình mà có. Mọi thứ đều nương nhau mà có.
Nghe thì giống triết lý xa vời. Nhưng thử đem về đời sống mà xem. Có một người chị tôi quen, chồng mất. Chị ôm cái áo cũ của chồng mà khóc suốt ba năm. Chị bảo: mất anh ấy là mất tất cả. Tôi không dám bảo chị đừng buồn. Buồn là phải. Nhưng tôi kể chị nghe về cái bàn. Cái áo cũng vậy. Nó là áo vì có vải, có người may, có người mặc. Người chồng cũng vậy. Ông ấy là chồng vì có chị, có con, có cái nhà này, có bao nhiêu năm tháng sống cùng nhau. Những thứ ấy đã từng có thật. Nó đã nuôi chị, đã làm chị ấm. Giờ duyên đã đổi. Cái áo vẫn còn, nhưng người mặc đã đi. Hiểu như vậy không làm nỗi buồn biến mất ngay. Nhưng nó làm nỗi buồn nhẹ đi. Vì mình không còn ôm khư khư một thứ mà tưởng nó là mãi mãi.
Cũng vậy với cơn giận. Có lần tôi giận một người bạn. Giận lắm. Tôi tưởng cơn giận ấy là một cục đá trong ngực mình, cứng và thật. Rồi tôi ngồi xuống và nhìn. Cơn giận ấy từ đâu ra? Từ một câu nói của bạn tôi. Câu nói ấy từ đâu ra? Từ sự mệt mỏi của anh ấy hôm đó. Từ chuyện nhà anh ấy đang rối. Từ cả cái tôi của tôi, vốn quen được nghe lời dễ nghe. Đủ thứ duyên gặp nhau mới thành cơn giận. Không có cái nào là gốc duy nhất. Thấy như vậy, cơn giận tự nó nhỏ lại. Nó không còn là một tảng đá. Nó chỉ là một đám mây, do nhiều hơi nước tụ lại. Mây thì tan được.
Người xưa nói: soi thấy năm uẩn đều là không thì vượt qua mọi khổ đau ách nạn. Năm uẩn là thân và tâm của mình. Thân là sắc. Cảm giác, nhận biết, suy nghĩ, ý thức là bốn uẩn còn lại. Cả năm thứ ấy đều do duyên mà có. Không có cái nào là tôi vĩnh viễn. Cái thân này do cơm gạo cha mẹ nuôi, do không khí, do nước uống. Cái buồn này do một câu nói, một kỷ niệm, một đêm mất ngủ. Thấy rõ như vậy, mình không còn bị cái buồn dắt đi như trâu bị xỏ mũi.
Nhưng xin nhớ một điều. Tính không không có nghĩa là không cần làm gì. Cái bàn do duyên mà có, nhưng muốn nó chắc thì vẫn phải đóng đinh cho kỹ. Con người do duyên mà có, nhưng muốn sống tốt thì vẫn phải làm điều lành, nói lời lành, giữ tâm lành. Hiểu tính không không phải để buông xuôi. Hiểu tính không là để buông cái chấp. Chấp là nắm chặt một thứ và bảo: nó phải mãi như vậy. Nắm chặt thì khổ. Buông cái nắm ấy ra, tay mình mới rảnh để làm việc khác.
Chiều hôm đó, tôi nói với thằng cháu: cái bàn vẫn là cái bàn, cháu ạ. Mình vẫn ngồi ăn cơm trên nó. Nhưng mình biết nó do nhiều thứ hợp lại mà thành. Nên khi một ngày nó gãy, mình buồn một chút rồi thôi. Mình cảm ơn nó đã đứng đó hai mươi năm. Và mình đóng một cái bàn khác. Nó nghe xong thì gật gù. Rồi nó chạy đi lấy khăn lau mặt bàn. Có lẽ nó hiểu. Hoặc có lẽ nó chỉ thấy cái bàn sạch hơn thì đẹp hơn. Cả hai đều đúng.
Đạo Phật dạy tính không không phải để mình bỏ đời. Mà để mình sống trong đời cho nhẹ hơn. Mọi thứ đến do duyên. Mọi thứ đi cũng do duyên. Mình không làm chủ được hết. Nhưng mình làm chủ được cách mình đối xử với chúng khi chúng còn ở đây. Cái bàn còn ở đây thì lau cho sạch. Người thân còn ở đây thì thương cho trọn. Cơn giận còn ở đây thì nhìn cho rõ. Đó là cách sống của người đã hiểu tính không.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư