Sáng nay tôi mở mắt. Việc đầu tiên là nhìn lên trần nhà. Rồi tai nghe tiếng xe ngoài đường. Mũi ngửi mùi cà phê từ bếp. Lưỡi còn vị đắng của thuốc tối qua. Tay chạm vào tấm chăn. Và trong đầu, ý nghĩ đầu tiên hiện lên: hôm nay phải làm gì. Chưa ra khỏi giường mà thế giới đã ùa vào qua sáu con đường. Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Đạo Phật gọi sáu con đường ấy là sáu căn.
Căn nghĩa là gốc, là cửa. Sáu căn là sáu cánh cửa nối mình với thế giới. Mỗi cửa đón một loại khách. Mắt đón hình sắc. Tai đón âm thanh. Mũi đón mùi hương. Lưỡi đón vị. Thân đón xúc chạm. Ý đón suy nghĩ. Sáu cửa mở suốt ngày. Từ lúc mở mắt tới lúc ngủ. Thậm chí trong mơ, cửa ý vẫn mở. Mình không đóng được chúng. Mà cũng không nên đóng.
Có một cuốn sách cổ viết rõ: lục căn là nhãn, nhĩ, tị, thiệt, thân, ý. Nghe thì đơn giản. Nhưng thử nghĩ kỹ mà xem. Cả đời mình vui hay buồn, phần lớn là do sáu cửa này mang vào. Một lời khen qua tai làm mình vui cả ngày. Một câu chê qua tai làm mình buồn cả tuần. Một mùi hương làm mình nhớ quê. Một cái nhìn làm mình thương ai đó cả đời. Thế giới bên ngoài to lớn như vậy, mà vào được trong mình chỉ qua sáu cái cửa nhỏ.
Vấn đề không nằm ở cửa. Cửa chỉ là cửa. Vấn đề nằm ở chỗ mình không biết mình đang mở cửa nào, và đang cho cái gì đi qua. Sáng ra, mắt vừa mở đã cầm điện thoại. Tin xấu, tin giật gân, hình ảnh làm mình khó chịu, cứ thế tràn vào qua cửa mắt. Tai nghe nhạc ồn ào, nghe người ta cãi nhau. Mũi ngửi khói xe. Cả ngày sáu cửa mở toang. Tới tối, mình mệt rã rời mà không biết mệt vì cái gì. Mệt vì cửa mở toang cả ngày, không có lúc nào khép lại.
Người xưa có cách nói hay: sáu cửa phải kín đáo. Không phải là đóng kín, bịt mắt bịt tai lại. Mà là biết giữ cửa. Giữ cửa nghĩa là biết mình đang thấy gì, đang nghe gì. Thấy một thứ làm mình bực, thì biết là mình đang bực. Nghe một lời làm mình buồn, thì biết là mình đang buồn. Không phải cấm mình thấy, cấm mình nghe. Mà là thấy rồi, nghe rồi, vẫn làm chủ được mình.
Hãy lấy cửa mắt làm ví dụ. Anh đi trên đường, thấy một chiếc xe đẹp. Mắt thích. Ý liền nói: ước gì mình có nó. Rồi buồn. Rồi tính chuyện vay tiền. Chỉ một cái nhìn mà kéo theo cả một chuỗi. Nhưng nếu anh giữ cửa mắt, chuyện sẽ khác. Anh thấy xe đẹp. Anh biết mình đang thấy xe đẹp. Anh khen thầm: đẹp thật. Rồi thôi. Anh đi tiếp. Chiếc xe ở lại sau lưng. Cái buồn không có cơ hội sinh ra. Cùng một cái nhìn, khác nhau ở chỗ có giữ cửa hay không.
Cửa tai cũng vậy. Chị nghe hàng xóm nói xấu mình. Tai nghe là việc của tai. Nhưng ý lập tức nhảy vào: người ta ghét mình, mình phải nói lại. Nếu chị giữ được cửa ý, chị sẽ nghe câu nói ấy như nghe tiếng xe chạy ngoài đường. Nó qua rồi thôi. Chị không mang nó vào nhà. Không để nó ngồi trong lòng mình cả buổi chiều.
Còn cửa ý là cửa khó giữ nhất. Năm cửa kia đón cái từ ngoài vào. Cửa ý thì ở trong. Nó đón suy nghĩ. Mà suy nghĩ thì không ngừng sinh ra. Đang ngồi yên, ý bỗng nhớ chuyện cũ. Đang ăn cơm, ý bỗng lo chuyện mai. Ý như một đứa trẻ hiếu động, chạy lung tung trong nhà. Giữ cửa ý không phải là bắt nó đứng yên. Mà là biết nó đang chạy đi đâu. Biết rồi thì dắt nó về. Như dắt một đứa trẻ.
Trong bài kinh Tâm Kinh có câu: không có mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Nghe thì lạ. Chẳng lẽ bảo mình không có mắt? Không phải vậy. Câu kinh nói ở tầng sâu hơn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý đều không có một cái tôi riêng. Chúng do duyên mà có. Mắt cần ánh sáng mới thấy. Tai cần không khí mới nghe. Thân cần có vật chạm vào mới biết. Không có cái nào tự mình mà thấy, mà nghe. Hiểu như vậy, mình không còn đổ lỗi cho mắt, cho tai. Mà cũng không còn bị mắt, tai dắt đi.
Vậy thực tập sáu căn trong đời thường ra sao? Đơn giản lắm. Mỗi ngày chọn một cửa để giữ. Hôm nay giữ cửa tai. Nghe gì cũng nghe cho kỹ, nhưng nghe xong thì thôi. Không mang về nhà. Ngày mai giữ cửa mắt. Thấy gì cũng thấy cho rõ, nhưng thấy xong thì thôi. Không đuổi theo. Ngày kia giữ cửa ý. Ý chạy đi đâu thì biết nó chạy đi đâu. Làm như vậy một thời gian, mình sẽ thấy lòng mình yên hơn. Không phải vì thế giới yên hơn. Mà vì cửa nhà mình đã có người giữ.
Có người hỏi: giữ cửa như vậy có phải là sống khép kín không? Không phải. Người giữ cửa vẫn mở cửa đón khách. Vẫn nghe, vẫn thấy, vẫn thương, vẫn vui. Chỉ khác một điều: khách nào vào, mình biết khách đó. Khách tốt thì mời ở lại. Khách xấu thì tiễn ra. Nhà có người giữ cửa thì nhà vẫn vui, mà không bị trộm. Tâm mình cũng vậy.
Tối nay trước khi ngủ, tôi thử ngồi yên một lúc. Tôi nhắm mắt lại. Tôi nghe tiếng quạt. Tôi nghe tiếng xe xa xa. Tôi cảm nhận tấm nệm dưới lưng. Tôi biết ý mình đang nghĩ về ngày mai. Tôi không đuổi ý đi. Tôi chỉ biết nó đang ở đó. Sáu cửa vẫn mở. Nhưng lần này, có người đang giữ cửa. Và tôi ngủ ngon hơn mọi hôm.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư