🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Hiểu kinh dễ dàng

Mười tám giới: căn, trần, thức gặp nhau thành một đời người

Hiểu kinh dễ dàng · 8 phút đọc

Sáng nay tôi bưng ly cà phê. Tay cầm ly ấm. Mắt thấy màu nâu. Mũi ngửi mùi thơm. Lưỡi nếm vị đắng. Trong đầu hiện lên ý nghĩ: ngon. Một ly cà phê thôi mà có bao nhiêu thứ cùng làm việc. Mắt làm việc của mắt. Mũi làm việc của mũi. Ý làm việc của ý. Nếu chỉ có mắt mà không có cái biết thì mình thấy ly cà phê mà không biết đó là cà phê. Nếu chỉ có ly cà phê mà không có mắt thì ly cứ ở đó, chẳng ai thấy. Phải có đủ ba thứ gặp nhau mới thành một lần thấy. Đạo Phật gọi ba thứ ấy là căn, trần và thức. Sáu căn, sáu trần, sáu thức, cộng lại thành mười tám giới.

Nghe mười tám giới thì tưởng là chuyện cao siêu. Thật ra nó là chuyện rất gần. Giới ở đây nghĩa là một lãnh vực, một khu vực. Mắt là một giới. Cái màu sắc mắt thấy là một giới. Cái biết của mắt là một giới. Ba giới ấy gặp nhau mới thành một lần nhìn. Tai cũng vậy. Tai là một giới. Âm thanh là một giới. Cái nghe là một giới. Cứ thế nhân lên: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Mỗi cái có ba phần. Sáu nhân ba là mười tám.

Trong một bài kinh cổ, Đức Phật dạy: ai thấy và biết như thật về mười tám giới thì người ấy biết giới. Mười tám giới ấy là: nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới. Nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới. Tỷ giới, hương giới, tỷ thức giới. Thiệt giới, vị giới, thiệt thức giới. Thân giới, xúc giới, thân thức giới. Ý giới, pháp giới, ý thức giới. Đọc thì dài. Nhưng ý thì ngắn: mọi lần mình thấy, nghe, ngửi, nếm, chạm, nghĩ đều do ba thứ gặp nhau mà thành.

Thử lấy một ví dụ buồn. Chị Lan nghe chồng nói một câu: em dạo này béo quá. Tai chị nghe âm thanh. Âm thanh ấy là trần. Cái nghe của chị là thức. Ba thứ gặp nhau, chị buồn. Chị buồn cả ngày. Chị tưởng nỗi buồn nằm trong câu nói ấy. Nhưng thật ra câu nói chỉ là âm thanh. Nó qua rồi. Nỗi buồn nằm ở chỗ ba thứ gặp nhau trong lòng chị. Nếu chị hiểu được điều này, chị sẽ thấy: câu nói không có sức mạnh tự nó. Sức mạnh của nó là do tai mình, tâm mình góp vào.

Một ví dụ khác. Anh Tuấn nhìn thấy bạn mình lái xe mới. Mắt anh thấy chiếc xe. Chiếc xe là trần. Cái biết của mắt anh là thức. Ba thứ gặp nhau, anh thấy xe đẹp. Rồi ý anh nhảy vào: sao mình không có? Thế là ghen tị sinh ra. Ghen tị không nằm trong chiếc xe. Chiếc xe chỉ là sắt với sơn. Ghen tị nằm ở chỗ mắt, xe và cái biết của mình gặp nhau. Hiểu như vậy không làm chiếc xe biến mất. Nhưng nó làm cơn ghen nhỏ lại. Vì mình biết cơn ghen là do mình góp phần tạo ra, không phải do xe tạo ra.

Vì sao đạo Phật lại chia nhỏ ra làm mười tám? Vì chia nhỏ thì mình mới thấy rõ. Khi mình còn nhìn mọi thứ như một cục, mình sẽ đổ lỗi cho cục ấy. Mình buồn thì bảo tại người ta nói. Mình giận thì bảo tại người ta làm. Mình tham thì bảo tại đồ đẹp quá. Nhưng khi chia ra thành ba phần, mình thấy: à, trong này có phần của mình. Mắt mình góp một phần. Tâm mình góp một phần. Vật kia góp một phần. Không có phần nào tự nó làm ra nỗi buồn.

Hiểu mười tám giới còn giúp mình biết chỗ nào có thể thay đổi. Mình không đổi được vật ngoài kia. Người ta vẫn nói câu ấy. Xe đẹp vẫn chạy ngoài đường. Nhưng mình đổi được cách ba thứ gặp nhau. Mắt vẫn thấy, nhưng cái biết của mình có thể khác đi. Thay vì biết rồi ghen, mình biết rồi khen thầm. Thay vì nghe rồi giận, mình nghe rồi thở. Cùng một mắt, cùng một tai, cùng một vật, nhưng cách gặp nhau khác thì kết quả khác.

Có người hỏi: vậy mình phải học thuộc mười tám giới sao? Không cần học thuộc. Chỉ cần nhớ một điều: mọi cảm giác của mình đều do ba thứ gặp nhau. Mỗi khi vui hay buồn, hãy hỏi: trong ba thứ này, phần nào là của mình? Mắt mình, tai mình, ý mình góp vào bao nhiêu? Hỏi như vậy vài lần, mình sẽ thấy mình không còn là nạn nhân của thế giới nữa. Mình là người cùng tạo ra thế giới của mình.

Trong bài kinh Tâm Kinh, có câu nói về mười tám giới. Bản phổ thơ viết: không có mười tám giới, từ nhãn đến ý thức. Nghe thì như phủ nhận tất cả. Nhưng ý của câu kinh là: mười tám giới không có một cái tôi riêng. Không có cái mắt vĩnh viễn. Không có cái âm thanh vĩnh viễn. Không có cái biết vĩnh viễn. Tất cả đều do duyên gặp nhau mà có. Hiểu như vậy, mình không còn bám vào cái thấy, cái nghe của mình như bám vào một thứ bất biến.

Chiều nay tôi ngồi uống cà phê một mình. Tôi nhìn ly cà phê. Tôi thấy màu nâu. Tôi ngửi mùi thơm. Tôi nếm vị đắng. Tôi biết mình đang uống cà phê. Ba thứ gặp nhau. Tôi mỉm cười. Không phải vì cà phê ngon hơn mọi hôm. Mà vì lần này tôi biết mình đang làm gì. Mắt thấy, mũi ngửi, lưỡi nếm, ý biết. Mười tám giới đang làm việc. Và tôi đang ngồi giữa chúng, thảnh thơi như người ngồi xem một vở kịch mà mình vừa là khán giả, vừa là diễn viên.

Đời người, nói cho cùng, là mười tám giới gặp nhau hoài. Sáng gặp nhau thành một buổi sáng. Trưa gặp nhau thành một bữa cơm. Tối gặp nhau thành một giấc ngủ. Hiểu được như vậy, mình sống cẩn thận hơn với từng lần gặp. Vì mỗi lần gặp đều có thể thành vui, cũng có thể thành khổ. Mà vui hay khổ, phần lớn là do mình góp vào đó cái gì.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Kinh Trung A Hàm, kinh 181 — "nếu Tỳ-kheo nào thấy và biết như thật về mười tám giới: nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới; nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới..."
• Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh, bản phổ thơ Thích Nhất Hạnh — "Không có mười tám giới, từ nhãn đến ý thức"
Bài liên quanBốn nhiếp pháp: bốn cách giữ người ở lại bên mìnhTứ thiền: bốn nấc lặng của tâmTứ y pháp: bốn điều nên nương, bốn điều nên bỏ