Bà tôi năm nay tám mươi tuổi. Bà hay nói: người già như cái nhà cũ. Chỗ này dột, chỗ kia nứt. Hôm nay đau lưng. Mai đau gối. Mốt lại ho. Bà cười mà nói. Nhưng tôi nghe mà thương. Có lần tôi hỏi bà: sao bà không sợ? Bà bảo: sợ làm gì. Thân này có phải của mình đâu. Nó là đất, nước, gió, lửa mượn tạm thôi. Tới lúc trả thì trả. Tôi nghe mà giật mình. Bà tôi không học đạo Phật bao giờ. Nhưng bà nói đúng ngay vào một lời dạy rất cổ: thân này là tứ đại.
Tứ đại là bốn thứ lớn: đất, nước, gió, lửa. Không phải đất ngoài đồng. Không phải nước ngoài sông. Mà là bốn tính chất trong thân mình. Đất là cái cứng, cái chắc: xương, thịt, tóc, móng. Nước là cái ướt, cái chảy: máu, mồ hôi, nước mắt, nước miếng. Gió là cái động: hơi thở, sự chuyển động trong thân. Lửa là cái ấm: hơi ấm trong người, sự tiêu hóa, sức sống. Bốn thứ ấy hợp lại thành cái thân này.
Trong một bài kinh cổ, Đức Phật dạy về sáu giới. Trong đó có bốn giới đầu là: địa giới, thủy giới, hỏa giới, phong giới. Địa là đất. Thủy là nước. Hỏa là lửa. Phong là gió. Ai thấy và biết như thật về sáu giới ấy thì người ấy biết giới. Câu này nghe thì khô. Nhưng ý thì gần lắm. Nó bảo mình: thân mình không phải là một khối. Nó là bốn thứ vay mượn. Đất vay của đất. Nước vay của nước. Gió vay của gió. Lửa vay của lửa.
Thử nhìn thân mình mà xem. Xương mình cứng như đất. Nhưng xương ấy từ đâu ra? Từ cơm gạo mình ăn. Cơm gạo từ đất mọc lên. Thịt mình cũng vậy. Máu mình chảy như nước. Nhưng máu ấy từ đâu ra? Từ nước mình uống. Từ thức ăn mình ăn. Hơi thở mình là gió. Nhưng gió ấy từ đâu ra? Từ không khí ngoài trời. Hơi ấm trong người mình là lửa. Nhưng lửa ấy từ đâu ra? Từ thức ăn mình đốt lên trong bụng. Nhìn kỹ thì thấy: thân mình không có gì là của riêng mình. Tất cả đều vay mượn từ bên ngoài.
Có một cuốn sách cổ viết: tuy nhiên, cái nguyên lý tứ đại giai không vốn dĩ rất ít người thật sự cảm nhận được, mà cái có thật của thân này thì không ai là không thấy. Tứ đại giai không nghĩa là bốn thứ lớn đều là không. Không ở đây không phải là không có. Mà là không có tự tánh riêng. Đất trong thân mình không phải là đất của mình. Nó là đất của trời đất, mượn tạm. Nước trong thân mình cũng vậy. Hiểu như vậy thì mình bớt bám vào thân. Bớt tưởng thân này là mình mãi mãi.
Vì sao phải hiểu điều này? Vì mình khổ nhiều là do bám vào thân. Mình tưởng thân này là mình. Nên khi thân đau thì mình khổ gấp đôi. Đau một phần. Sợ đau thêm một phần. Khi thân già thì mình buồn. Khi thân xấu đi thì mình tủi. Khi thân bệnh thì mình hoảng. Nhưng nếu mình biết thân là bốn thứ vay mượn, thì mình sẽ nghĩ khác. Thân đau thì biết thân đau. Chăm sóc nó. Nhưng không hoảng. Vì mình biết: đất, nước, gió, lửa thì phải đổi thay. Không có cái thân nào ở mãi.
Bà tôi hiểu điều này theo cách của bà. Bà đau lưng thì bà nằm nghỉ. Bà ho thì bà uống thuốc. Bà không than. Bà bảo: cái nhà cũ thì phải sửa. Sửa được thì sửa. Sửa không được thì ở tạm. Bà không coi thân là mình. Bà coi thân như cái nhà mình đang ở. Nhà dột thì lợp. Nhà nứt thì trát. Không cần phải khóc vì nhà cũ. Vì nhà nào rồi cũng cũ.
Bốn thứ lớn này còn giúp mình hiểu bệnh. Khi mình ốm, thường là do bốn thứ mất cân bằng. Đất nhiều quá thì nặng nề. Nước nhiều quá thì phù. Gió nhiều quá thì đau nhức, khó thở. Lửa nhiều quá thì sốt, nóng trong. Người xưa chữa bệnh là điều hòa bốn thứ ấy. Ăn uống điều độ để đất nước cân bằng. Vận động để gió lưu thông. Ngủ đủ để lửa không bốc. Nghe thì đơn giản. Nhưng làm được thì thân khỏe hơn nhiều.
Hiểu tứ đại còn giúp mình sống nhẹ hơn với người khác. Người ta hay giận vì thân. Giận vì người ta chê mình xấu. Giận vì người ta chê mình già. Giận vì người ta nói mình ốm yếu. Nhưng nếu mình biết thân là bốn thứ vay mượn, thì mình sẽ cười. Chê xấu thì sao? Đất nước gió lửa thì xấu đẹp gì. Chê già thì sao? Bốn thứ ấy già là phải. Người ta chê cái thân vay mượn của mình. Mình đâu cần giận. Mình chỉ cần chăm nó cho tốt.
Có người hỏi: hiểu như vậy thì có phải là buông thân, không cần chăm sóc không? Không phải. Ngược lại. Biết thân là vay mượn thì càng phải chăm cho kỹ. Vì mình mượn thì mình phải trả cho đàng hoàng. Ăn uống cho sạch. Ngủ cho đủ. Vận động cho đều. Không hành hạ thân bằng rượu chè, thức khuya, làm việc quá sức. Chăm thân không phải vì tưởng thân là mình mãi mãi. Mà vì thân là cái nhà mình đang ở. Nhà sạch thì người ở mới khỏe.
Chiều nay tôi ngồi với bà. Bà uống trà. Tôi nhìn tay bà. Tay bà gầy. Gân nổi. Da nhăn. Đất trong tay bà đã mòn đi nhiều. Nhưng bà vẫn cười. Bà bảo: tay này đã làm bao nhiêu việc. Đã nấu bao nhiêu bữa cơm. Đã bế bao nhiêu đứa cháu. Giờ nó yếu rồi. Nhưng nó đã làm xong việc của nó. Tôi nghe mà muốn khóc. Nhưng bà cười. Bà không tiếc. Vì bà biết: đất trả về đất. Nước trả về nước. Gió trả về gió. Lửa trả về lửa. Còn cái gì ở lại thì không phải là thân. Mà là những bữa cơm bà nấu. Những đứa cháu bà bế. Những điều bà đã cho đi.
Đạo Phật dạy tứ đại không phải để mình chán thân. Mà để mình thương thân cho đúng. Thương thân không phải là giữ nó mãi. Mà là dùng nó cho tốt khi còn mượn được. Ăn cho ngon. Thở cho sâu. Đi cho vững. Làm điều lành khi tay còn khỏe. Nói lời lành khi miệng còn nói được. Tới lúc trả, thì trả nhẹ nhàng. Như người trả nhà, quét dọn sạch sẽ rồi đi. Không oán. Không tiếc. Chỉ cảm ơn cái nhà đã che mưa che nắng cho mình bao nhiêu năm.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư