Có một gia đình ở quê, bữa cơm tối nào cũng có một quy tắc mà không ai viết ra, nhưng ai cũng biết. Ông bà ngồi ở đầu mâm. Con cháu ngồi vòng quanh. Người lớn gắp thức ăn trước, trẻ con mới được gắp sau. Không ai nói đó là luật. Nhưng đứa trẻ nào lớn lên trong nhà ấy cũng tự nhiên biết: trong nhà, người lớn tuổi là gốc. Gốc còn vững thì cây còn đứng. Gốc mà lung lay thì cả nhà chao đảo.
Bữa cơm chung là nơi dễ thấy nhất cái gốc của một gia đình. Không phải ở mâm cao cỗ đầy. Mà ở chỗ người ta ngồi với nhau ra sao, đối xử với nhau ra sao. Có nhà bữa cơm nào cũng ồn ào, ai ăn nấy, ăn xong là đứng dậy, mỗi người một cái điện thoại. Có nhà bữa cơm nào cũng ấm, vì người lớn tuổi được mời ngồi trước, được gắp miếng ngon trước, được hỏi hôm nay có mệt không. Hai nhà ấy ăn cùng một món, mà một nhà thì cơm ngon, một nhà thì cơm nhạt. Khác nhau ở cái gốc.
Trong Kinh Quán Vô Lượng Thọ, đức Phật dạy tịnh nghiệp tam phước, là ba việc lành làm nền cho người tu. Việc đầu tiên là hiếu dưỡng phụ mẫu, phụng sự sư trưởng, từ tâm chẳng giết, tu mười thiện nghiệp. Hiếu dưỡng phụ mẫu không phải là chuyện gì xa xôi. Hiếu dưỡng bắt đầu từ bữa cơm. Mời cha mẹ ngồi trước. Gắp cho cha mẹ miếng ngon. Hỏi cha mẹ ăn có vừa miệng không. Những việc nhỏ ấy làm mỗi ngày, lâu dần thành nếp nhà. Nếp nhà ấy chính là phước của cả gia đình.
Người lớn tuổi trong nhà là gốc, không phải vì họ còn kiếm được nhiều tiền, không phải vì họ còn khỏe mạnh. Mà vì họ là người giữ ký ức của cả nhà. Họ nhớ nhà mình từ đâu mà ra, nhớ những ngày khó khăn đã qua, nhớ những người đã khuất. Người trẻ trong nhà có thể giỏi giang, kiếm nhiều tiền, đi xa, học rộng, nhưng không có gốc thì giống như cây không có rễ. Gió thổi mạnh là ngã. Gốc là chỗ để mình quay về khi mệt, khi thua, khi đời xô đẩy. Gốc là ông bà ngồi ở đầu mâm, là cha mẹ ngồi ở đầu bàn, là những người đã giữ nhà mình qua bao nhiêu năm.
Có một điều mà người trẻ hay quên. Người lớn tuổi không cần con cháu cho nhiều tiền. Người lớn tuổi cần được coi trọng. Được coi trọng trong bữa cơm, trong câu chuyện, trong quyết định của gia đình. Có nhà sửa nhà, mua đất, cưới hỏi, mà không hỏi ý ông bà. Ông bà buồn, không nói, chỉ lặng lẽ ngồi một góc. Có nhà việc gì cũng hỏi ông bà một câu, dù ông bà chỉ gật đầu hay lắc đầu. Một câu hỏi ấy làm ông bà thấy mình còn có ích, còn là một phần của gia đình, chứ không phải là người thừa ngồi chờ tới bữa.
Bữa cơm chung còn là nơi dạy trẻ con biết kính trọng. Đứa trẻ nhìn thấy ba mẹ gắp thức ăn cho ông bà trước, nó sẽ học được rằng người lớn tuổi đáng được nhường nhịn. Đứa trẻ nhìn thấy ba mẹ hỏi thăm ông bà, nó sẽ học được rằng hỏi thăm là cách thương. Không cần dạy bằng lời. Dạy bằng bữa cơm là đủ. Lời dạy bằng miệng trẻ con nghe rồi quên. Việc làm trước mắt trẻ con, trẻ con nhớ cả đời.
Ngày lễ Vu Lan, người ta nhớ tới ngài Mục Kiền Liên hiếu thảo, nhớ tới lễ Vu Lan Bồn cầu siêu cho cha mẹ. Nhưng hiếu thảo không chỉ nằm trong một ngày lễ. Hiếu thảo nằm trong ba bữa cơm mỗi ngày. Sáng mời cha mẹ ăn sáng. Trưa hỏi cha mẹ ăn gì. Tối ngồi ăn chung với cha mẹ. Ba bữa cơm ấy, làm đều đặn, còn quý hơn một mâm cúng lớn trong ngày lễ. Vì cúng là một ngày, còn ăn chung là cả đời.
Có nhà vì bận mà ít ăn chung. Người đi làm về trễ, người đi học về muộn, mỗi người ăn một giờ, ăn một mình. Lâu dần, nhà trở thành chỗ trọ, không còn là nhà. Muốn giữ nhà, hãy giữ lấy một bữa cơm chung. Không cần đủ ba bữa. Chỉ cần một bữa tối, cả nhà ngồi lại với nhau. Tắt điện thoại đi, gắp cho ông bà một miếng ngon, hỏi ông bà hôm nay có khỏe không. Một bữa cơm như vậy đủ giữ cái gốc cho cả nhà.
Người lớn tuổi trong nhà là gốc. Gốc còn thì nhà còn. Kính trọng người lớn tuổi bắt đầu từ bữa cơm chung, từ chiếc ghế ở đầu mâm, từ miếng ngon gắp trước, từ câu hỏi thăm mỗi ngày. Giữ được những việc nhỏ ấy, là giữ được phước cho cả gia đình. Nhà có gốc thì con cháu đi xa vẫn nhớ đường về. Nhà mất gốc thì con cháu đi xa, về cũng không biết ngồi vào đâu.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư