Có một buổi sáng, một người đàn ông ra chợ mua cá. Ông chọn con cá còn sống, còn quẫy mạnh, bảo người bán đập đầu nó ngay tại chỗ. Con cá giãy giụa, mắt mở to, vảy bắn tung tóe. Ông đứng nhìn, mặt không đổi sắc, vì ông nghĩ đó chỉ là con cá. Chiều về, ông kể chuyện này cho vợ nghe như kể một chuyện thường ngày. Nhưng tối đó, ông bị đứt tay khi thái rau, máu chảy, ông xuýt xoa, nhăn mặt, vội vàng tìm băng gạc. Chỉ một vết đứt nhỏ trên tay mình mà ông đã thấy đau, đã sợ. Vậy mà nỗi đau của con cá, ông không hề nghĩ tới.
Kinh Pháp Cú có một câu kệ nói về đúng cái khoảng cách ấy. Ai cũng run sợ trước gậy gộc. Tất cả đều sợ chết. Hãy lấy bụng ta suy lòng người. Không nên giết, cũng không nên làm cho người khác giết. Câu kệ này ngắn, mà soi vào lòng mình thì thấy rõ. Mình sợ đau, mình sợ chết. Người khác cũng sợ đau, cũng sợ chết. Con vật cũng sợ đau, cũng sợ chết. Chỉ khác nhau ở chỗ mình có tiếng nói để kêu lên, còn chúng không có. Nhưng nỗi sợ thì giống nhau.
Có một câu kệ nữa ngay sau đó, trong cùng một phẩm. Mọi loài đều sợ chết, sợ roi, sợ đau đớn. Hãy ví dụ thân mình, chớ giết, chớ bảo đánh. Hãy ví dụ thân mình, bốn chữ ấy là cả một phương pháp tu. Mình muốn biết người khác đau đến đâu, thì hãy ví thân mình vào đó. Mình bị đánh một roi thì đau thế nào, con vật bị đánh một roi cũng đau như vậy. Mình bị đói một ngày thì khổ thế nào, người khác bị đói cũng khổ như vậy. Mình bị nói một câu nặng thì buồn thế nào, người khác nghe câu nặng cũng buồn như vậy. Lấy bụng ta suy lòng người, không phải là một lời khuyên đạo đức xa vời. Nó là một cách suy nghĩ rất thực tế, ai cũng làm được.
Tích chuyện kể rằng, câu kệ này được Phật dạy sau một vụ việc trong tăng đoàn. Có nhóm tỳ kheo đánh nhau, hành hung lẫn nhau. Phật nghe được, bèn ban hành giới luật và dạy câu kệ trên. Ngay cả những người xuất gia, những người đã bỏ nhà đi tu, mà vẫn còn đánh nhau, vẫn còn làm đau nhau. Huống chi là người đời, ngày nào cũng va chạm, cũng tranh giành, cũng nóng giận. Câu kệ này không phải chỉ dành cho người tu. Nó dành cho tất cả mọi người, trong mọi mối quan hệ.
Trong đời thường, giết hại không chỉ là cầm dao. Giết hại còn là những hình thức nhỏ hơn, kín đáo hơn. Mình nói một câu làm người khác đau đến mất ngủ cả đêm, đó cũng là một dạng làm hại. Mình lừa người khác mất một số tiền lớn, người ta suy sụp, đó cũng là một dạng làm hại. Mình đối xử tàn nhẫn với con vật, với cây cối, với môi trường, đó cũng là một dạng làm hại. Phật dạy không nên giết, cũng không nên làm cho người khác giết. Nghĩa là không tự tay làm, cũng không xúi giục, không thuê mướn, không đứng ngoài cổ vũ cho việc làm hại. Lời dạy này bao quát cả những việc mình làm trực tiếp và những việc mình làm gián tiếp.
Có người sẽ nói, đời sống này làm sao tránh hết việc làm hại. Ăn cũng làm hại cây cỏ, đi đường cũng vô tình dẫm chết côn trùng, làm ăn cũng có lúc làm người khác thiệt thòi. Đúng vậy. Không ai sống mà hoàn toàn không làm hại gì. Nhưng câu kệ này không đòi hỏi sự hoàn hảo. Nó chỉ đòi hỏi một điều, là mình biết suy nghĩ, biết đặt mình vào chỗ của người khác trước khi hành động. Biết suy nghĩ thì mình sẽ làm hại ít đi. Không suy nghĩ thì mình làm hại rất nhiều mà không hề hay biết.
Lấy bụng ta suy lòng người, nếu áp dụng vào gia đình, thì nhà sẽ ấm lên. Trước khi mắng con, mình thử nghĩ, nếu mình là đứa trẻ ấy, nghe câu mắng ấy, mình sẽ buồn đến đâu. Trước khi trách vợ, trách chồng, mình thử nghĩ, nếu mình là người ấy, nghe câu trách ấy, mình sẽ đau đến đâu. Trước khi nói một câu cay độc với cha mẹ già, mình thử nghĩ, nếu mình già như vậy, nghe câu ấy, mình sẽ tủi đến đâu. Chỉ cần dừng lại một chút để ví thân mình vào người khác, thì nhiều câu nói nặng sẽ không bao giờ thốt ra.
Bài kệ này dạy một bài học rất đơn giản. Mọi loài đều sợ chết, đều sợ đau. Mình cũng vậy, người khác cũng vậy. Hiểu được điều ấy thì tự nhiên mình sẽ nhẹ tay hơn, nhẹ lời hơn, nhẹ lòng hơn. Không phải vì ai bắt mình phải thế. Mà vì mình đã thấy, nỗi đau của người khác cũng giống hệt nỗi đau của mình. Và không ai muốn bị đau, kể cả chính mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư